'Không mài' - mở chặng đường sáng tạo mới với sơn truyền thống

Triển lãm “Không mài - Triển lãm hội họa với chất liệu sơn truyền thống của họa sĩ Hoàng Hữu Vân” khai mạc chiều 20.9 tại tầng 2 nhà B, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội, giới thiệu 5 tác phẩm: Những ngả đường, Dưới ánh trăng, Nét son, Thanh sắc làng quê và Gạch nối di sản. Triển lãm diễn ra đến ngày 25.9.

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh, họa sĩ Hoàng Hữu Vân và nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh cắt băng khai mạc triển lãm "Không mài"

Từ một “ngã rẽ” sáng tạo

Trong 15 năm sáng tác với sơn truyền thống, hoạ sĩ Hoàng Hữu Vân từng bước hình thành một ngôn ngữ tạo hình riêng, gắn với những đề tài văn hóa, di sản. Những tác phẩm như Trầm tích Thăng Long, Huyền tích Thăng Long, Dòng sông hát, Gọi Xuân, Nàng Xuân cho thấy sự gắn bó của người họa sĩ với chất liệu mộc mạc nhưng giàu khả năng biểu đạt này.

Sau nhiều năm làm việc với kỹ thuật mài, họa sĩ dường như nhận thấy vẫn còn những khả năng biểu đạt của chất liệu sơn truyền thống chưa được khai thác hết. Chính từ trăn trở ấy, "Không mài” xuất hiện như một lựa chọn có chủ đích của anh.

“Không mài” theo hoạ sĩ Hoàng Hữu Vân trước hết là một phương thức kỹ thuật khác cách thực hành vốn quen thuộc với sơn truyền thống. Sau 15 năm sáng tác với kỹ thuật mài, anh nhận thấy tư duy sáng tạo của mình đôi khi vẫn còn bị giới hạn bởi chính phương thức kỹ thuật ấy.

Việc rẽ sang một hướng khác trở thành lựa chọn để anh tự đặt câu hỏi về điều mình thực sự tìm kiếm trong nghệ thuật.

“Với tôi, sơn truyền thống luôn là một chất liệu đặc biệt trong sáng tạo, mang đặc tính mộc mạc, bền bỉ nhưng đầy sức lôi cuốn. Bên cạnh đó, tôi vẫn luôn nhận thấy còn có những hiệu ứng ẩn sâu bên trong chất liệu mà phương thức kỹ thuật mài dường như vẫn chưa đủ để khai thác đến tận cùng giá trị chất cảm thẩm mỹ”, hoạ sĩ Hoàng Hữu Vân chia sẻ.

Tác phẩm "Những ngả đường"

"Dưới ánh trăng" với thế giới nội tâm giàu chất trữ tình

Ở phương thức không mài, những lớp sơn chồng xếp, xuyên thấu và hòa quyện được giữ lại trên bề mặt theo một cách khác. Dấu vết của bút, nét vẽ, mảng màu và vật liệu tạo nên một diện mạo và hiệu ứng thẩm mỹ đặc sắc của chất liệu, là phương tiện kỹ thuật để hoạ sĩ kể câu chuyện sáng tạo bằng tư duy nghệ thuật và ngôn ngữ tạo hình riêng.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh cho rằng, cần nhìn “không mài” trong một dòng chảy lịch sử rộng và bao quát gắn với chất liệu sơn truyền thống. Đây không phải là một “phát kiến” mới. Ngay từ những giai đoạn đầu khi sơn truyền thống được đưa vào hội họa, các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã từng thể nghiệm phương thức này.

Điều đáng chú ý ở Hoàng Hữu Vân là anh chủ ý lựa chọn và công bố phương thức “không mài” trong một triển lãm nghệ thuật riêng. Bà Bùi Hoàng Anh cho rằng, từ góc độ ấy, “Không mài” là sự tiếp nối một hướng thực hành từng xuất hiện trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, đồng thời đặt nó vào tư duy sáng tạo hôm nay.

Khi chất liệu tự cất lên tiếng nói

Năm tác phẩm trong triển lãm được Hoàng Hữu Vân nhìn như một hành trình. Từ Những ngả đường - tác phẩm đặt ra câu hỏi về một lựa chọn mới, đến Dưới ánh trăng với thế giới nội tâm giàu chất trữ tình; Nét son trở về với cội nguồn văn hóa; Thanh sắc làng quê tìm về ký ức quê hương và cuối cùng là Gạch nối di sản, như một sự khẳng định về mạch chảy của chất liệu và di sản.

"Nét son" - trở về với cội nguồn văn hóa

Ở Những ngả đường, hình ảnh chiếc thuyền buồm giữa không gian Vịnh Hạ Long gợi tâm thế của người nghệ sĩ trước một lựa chọn. Những lớp màu được chồng xếp, cùng đặc tính xuyên thấu của sơn, tạo nên mặt nước, ánh sáng và những lớp núi in xuống đáy vịnh.

Không mài trở thành một giới hạn có chủ đích, buộc họa sĩ phải tính toán từ sớm về bố cục, hòa sắc và tạo hình.

Đến Dưới ánh trăng, phương thức này dường như đã trở thành quen thuộc hơn với họa sĩ. Những lớp màu xanh được điều tiết đậm - nhạt, xa - gần, cùng nét bút mềm mại mở rộng khả năng diễn tả ánh sáng và chiều sâu. Hình ảnh đôi chim bồ câu, cặp bọ ngựa, hoa quỳnh trong sương đêm tạo nên một thế giới vừa lãng mạn vừa giàu liên tưởng.

Nếu hai tác phẩm đầu thiên về sự khám phá chất liệu và thế giới nội tâm thì Nét son đưa người xem đến gần hơn với câu chuyện về cội nguồn. Những họa tiết rồng, phượng, Tứ bất tử cùng sắc vàng, bạc trên nền sơn tạo nên hiệu ứng ấn tượng về sắc vàng son lộng lẫy, đồng thời gợi nhắc những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

"Thanh sắc làng quê"

Với Thanh sắc làng quê, ký ức về cây đa, giếng nước, sân đình, lễ hội và bóng dáng cô thôn nữ được tổ chức trong một không gian vừa rộn ràng vừa yên ả. Các lớp sơn, mảng màu và đường nét tạo nên một bề mặt có chuyển động, khiến “thanh” và “sắc” của làng quê dường như cùng hiện diện trong tranh.

Nếu Những ngả đường mở đầu bằng một câu hỏi thì Gạch nối di sản có thể xem là câu trả lời. Tác phẩm đưa chất liệu sơn truyền thống trở lại chính câu chuyện của nó: từ nơi bắt nguồn nghề sơn, qua những biến chuyển của đời sống, đến những biểu tượng văn hóa và vương quyền.

Những vệt bút trên nền sơn son gợi dòng chảy của chất liệu từ các vùng trung du vào đời sống văn hóa Việt Nam. Với hoạ sĩ Hoàng Hữu Vân, đó cũng là điểm quan trọng nhất mà “Không mài” hướng tới: sơn truyền thống không chỉ là phương tiện để kể câu chuyện về di sản.

Bản thân chất liệu ấy đã là một phần di sản, và nghệ sĩ hôm nay tiếp nhận, làm chủ, tiếp nối bằng tư duy và ngôn ngữ của thời đại mình.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh nhận xét, điều đáng chú ý trong 5 tác phẩm là người xem có thể nhận thấy hành trình sáng tạo ngay trên bề mặt tranh. Độ trong, độ sâu, độ thẩm thấu của sơn vẫn hiện diện, nhưng khi không thực hiện công đoạn mài, dấu vết của bút, nét và mảng màu được giữ lại trực tiếp, tạo nên những “matière” (“chất liệu”, “bề mặt tác phẩm”) mang rõ rung cảm của nghệ sĩ.

Tác phẩm "Gạch nối di sản"

Khi hiểu sâu đặc tính của chất liệu, người sáng tác có thể không còn bị giới hạn trong một lựa chọn duy nhất

Mở rộng khả năng biểu đạt của sơn truyền thống

Điều Hoàng Hữu Vân tìm thấy sau quá trình thể nghiệm với "không mài" giúp anh nhận ra giá trị cốt lõi nằm ở chất cảm thẩm mỹ của sơn truyền thống.

“Không phải việc lựa chọn phương thức nào sẽ giúp nghệ sĩ tôn vinh, phát huy cao nhất giá trị chất liệu mà ngay bản thân sơn truyền thống đã sở hữu một chất cảm thẩm mỹ riêng, vô cùng đặc sắc trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam”, anh nói. Với người họa sĩ, “Không mài” vì thế trở thành một cánh cửa mở ra chặng đường sáng tạo mới, nơi anh có thể linh hoạt với sơn truyền thống có mài, không mài hoặc kết hợp cả hai phương thức.

Nhà nghiên cứu Bùi Hoàng Anh cũng cho rằng ý nghĩa của “không mài” nằm ở khả năng mở rộng những lựa chọn trong tư duy sáng tạo của nghệ sĩ. Khi hiểu sâu đặc tính của chất liệu, người sáng tác có thể không còn bị giới hạn trong một lựa chọn duy nhất.

“Không mài” nằm ở khả năng mở rộng những lựa chọn trong tư duy sáng tạo của nghệ sĩ

Trong những chặng đường tiếp theo, hoàn toàn có thể hình dung việc sử dụng đồng thời hai phương thức trên cùng một bề mặt tác phẩm: có phần được mài để tạo độ sâu, độ trong và sự ẩn hiện của các lớp sơn; có phần được giữ nguyên để bảo lưu dấu vết của bút, độ nổi của vật liệu và cảm xúc trực tiếp của quá trình vẽ.

Khi ấy, “mài” và “không mài” bổ sung cho nhau trong cùng một tư duy sáng tạo. Có lẽ vì vậy, “Không mài” không chỉ là tên một triển lãm. Đó còn là cách Hoàng Hữu Vân tự mở cho mình một khoảng tự do khác trong hành trình sáng tạo với sơn truyền thống.

Và ở đó, câu chuyện về sơn truyền thống tiếp tục được viết, không chỉ bằng những gì được mài đi, mà cả bằng những gì được giữ lại trên bề mặt tranh: dấu vết của bàn tay, của vật liệu, của thời gian và của một tư duy nghệ thuật đang tìm cách đối thoại với di sản bằng ngôn ngữ hôm nay.