Không phải cứ nhận tội, chấp nhận hình phạt là được giảm án sâu

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) bổ sung quy định về người phạm tội tự nguyện nhận tội, chủ động, tích cực khai báo đầy đủ hành vi phạm tội và những tình tiết của vụ án trong giai đoạn điều tra hoặc chấp nhận hình phạt được đề nghị trong giai đoạn truy tố, xét xử sơ thẩm thì có thể được tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng mà không bắt buộc phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn.

Sáng nay, thảo luận tại Quốc hội, đại biểu Lê Văn Đông (Viện trưởng VKSND TPHCM) cho rằng việc bổ sung chính sách khoan hồng không đơn thuần là một quy định kỹ thuật lập pháp mà là bước tiến có ý nghĩa sâu sắc. 

Ông nhìn nhận, tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị có bản chất pháp lý và mục tiêu riêng, không thể đồng nhất với các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự như tự thú, đầu thú hay thành khẩn khai báo.

Đại biểu Lê Văn Đông. Ảnh: Media QH

Nếu các tình tiết giảm nhẹ chủ yếu phản ánh tính chất, mức độ hành vi phạm tội và thái độ của người phạm tội để tòa án xem xét quyết định hình phạt, thì cơ chế mới hướng đến sự hợp tác có trách nhiệm trong quá trình giải quyết vụ án.

Người phạm tội không chỉ thừa nhận hành vi mà còn tự nguyện chấp nhận trách nhiệm pháp lý, góp phần giúp cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án hiệu quả hơn. Vì vậy, cần xác lập đây là một cơ chế riêng, có điều kiện và mức độ khoan hồng tương ứng.

Đại biểu đề nghị phân hóa rõ các trường hợp được hưởng chính sách. Người phạm tội chủ động nhận tội, khai báo đầy đủ và tích cực bồi thường, khắc phục hậu quả cần được xem xét mức khoan hồng tương xứng với những đóng góp thực chất của họ trong quá trình giải quyết vụ án.

Cách tiếp cận này vừa tạo động lực để người phạm tội sửa chữa sai lầm, vừa bảo vệ quyền lợi của bị hại. Khoan hồng vì thế không có nghĩa là giảm nhẹ trách nhiệm một cách dễ dãi, mà phải gắn với những hành động cụ thể nhằm khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra.

"Không thể thiết kế một thủ tục đặc biệt yêu cầu người buộc tội nhận tội, chấp nhận hình phạt để mang lại lợi ích cho tư pháp, nhưng lại không thiết kế một chính sách khoan hồng riêng đủ sức thuyết phục để họ lựa chọn thủ tục đó", ông Đông nhấn mạnh.

Đại biểu Dương Đức Hải (Cục trưởng Cục Cảnh sát PCCC và cứu nạn, cứu hộ - Bộ Công an) cũng tán thành chính sách khoan hồng của dự thảo.

Từ thực tiễn công tác trong ngành công an, ông cho rằng chính sách cần tạo động lực để người phạm tội hợp tác thực chất và khắc phục hậu quả sớm. Khi một vụ án xảy ra, người phạm tội cần bị xử lý nghiêm minh còn người bị hại mong sự thật sớm được làm rõ, tài sản sớm được thu hồi và hậu quả sớm được khắc phục.

Đại biểu Dương Đức Hải

Đại biểu Hải nêu ví dụ trong một vụ lừa đảo nhiều người, người phạm tội chủ động khai rõ nơi cất giấu tài sản, cung cấp thông tin giúp ngăn ngừa việc tẩu tán và tích cực bồi thường thì sự hợp tác ấy cần được ghi nhận tương xứng.

Có ý kiến lo ngại việc gắn khoan hồng với nhận tội và chấp nhận hình phạt có thể tạo ra sức ép với người bị buộc tội. Theo ông Hải, khi hoàn thiện đồng bộ Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự, phải bảo bảm rõ 3 nguyên tắc: Sự lựa chọn phải thực sự tự nguyện; lời nhận tội phải được kiểm chứng bằng chứng cứ, trách nhiệm chứng minh tội phạm vẫn thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng; tòa án quyết định độc lập về tội danh và hình phạt. Việc chấp nhận hình phạt được đề nghị không thay thế phán quyết của tòa án.

Cũng theo đại biểu Hải, khoan hồng phải gắn với sự cân bằng và bảo vệ người bị hại, không thể hiểu rằng cứ nhận tội, chấp nhận hình phạt là được giảm án sâu hay có tiền bồi thường là được hưởng cơ chế đặc biệt tự nguyện nhận tội.

“Khi xem xét khoan hồng phải đánh giá toàn diện tính chất hành vi, mức độ lỗi, sự hợp tác và các điều kiện luật định. Đồng thời, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại phải được bảo đảm, không để họ chịu sức ép phải chấp nhận sự dàn xếp bất lợi”, ông nhấn mạnh.

Không lấy chức danh làm căn cứ duy nhất quy trách nhiệm hình sự

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) nhìn nhận dự thảo đã đi đúng hướng khi cá thể hóa trách nhiệm của từng người và tháo gỡ những vướng mắc về tư cách pháp lý. Tuy nhiên, để hoàn thiện chính sách, bà đề nghị cần làm rõ hơn các điều kiện xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Điều 78 nêu: Một trong những điều kiện quy trách nhiệm hình sự là hành vi phạm tội có sự “chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại”. Theo đại biểu, cần xác định rõ sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận này được thể hiện qua quyết định, hành vi của cá nhân nào, bộ phận nào và căn cứ vào thẩm quyền nào.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh

Bởi lẽ, chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hoặc lợi ích mà pháp nhân thu được từ hành vi phạm tội chưa đủ để quy trách nhiệm hình sự cho pháp nhân.

Đối với việc áp dụng hình phạt với cá nhân phạm tội trên danh nghĩa pháp nhân, đại biểu nhấn mạnh trách nhiệm của từng người phải được xác định dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế. Dự thảo đã thể hiện đúng hướng này tại khoản 2 Điều 84. Theo đó, đại biểu đề nghị nhất quán nguyên tắc "không lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội, mà phải xem xét đầy đủ trách nhiệm của người thực tế đã quyết định, trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi phạm tội".