Không phải Ebola hay virus Hanta, đây mới là dịch bệnh nào đáng lo ngại nhất hiện nay

Tiêm vaccine phòng sởi cho trẻ tại Hà Nội. Ảnh tư liệu: Minh Quyết/TTXVN

Trong tháng 5, hai căn bệnh truyền nhiễm hiếm gặp nhưng có tỷ lệ tử vong cao đã thu hút sự quan tâm lớn của truyền thông quốc tế và công chúng. Đó là virus Hanta xuất hiện trên tàu du lịch MV Hondius và đợt bùng phát chủng Bundibugyo của Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda.

Trong khi đó, một đợt bùng phát dịch sởi khiến hơn 500 trẻ tử vong trong hai tháng qua lại nhận được ít sự chú ý hơn nhiều. Bangladesh đang trải qua một trong những đợt bùng phát bệnh sởi tồi tệ nhất trong nhiều thập niên với hơn 78.000 trường hợp nghi nhiễm và được xác nhận cho đến nay. Hầu hết các trường hợp tử vong xảy ra ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi chưa được tiêm chủng.

Theo kênh CNA (Singapore), sự tương phản rất rõ rệt. Dịch bệnh do virus Hanta cho đến nay đã khiến 13 người mắc bệnh và 3 trường hợp tử vong. Tính đến ngày 29/5, có hơn 1.000 trường hợp mắc bệnh và 220 trường hợp tử vong trong đợt bùng phát dịch Ebola ở CHDC Congo và nước láng giềng Uganda.

Như vậy, các dịch bệnh không quen thuộc hoặc chưa được hiểu rõ lại thu hút nhiều sự chú ý hơn, trong khi những căn bệnh gây tử vong thường xuyên lại bị lu mờ.

Theo bà Hsu Li Yang tại Trường Y tế Công cộng Saw Swee Hock thuộc Đại học Quốc gia Singapore, sự bất cân xứng này, đáng tiếc thay, là điều hoàn toàn dễ hiểu. Sau khi COVID-19 gây ra cú sốc toàn cầu, dư luận có xu hướng nhìn nhận các nguy cơ bệnh truyền nhiễm chủ yếu qua câu hỏi: liệu chúng có thể châm ngòi cho một đại dịch mới hay không?

Chuyên gia vi sinh lâm sàng tại Bệnh viện Hasan Sadikin (Indonesia), bác sĩ Leonardus Widyatmoko, cảnh báo virus Hanta có thể lây sang người thông qua việc hít phải các hạt bụi nhiễm nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột mang virus. Hiện chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu đối với căn bệnh này. Vì vậy, phòng ngừa vẫn là biện pháp quan trọng nhất nhằm hạn chế nguy cơ lây nhiễm. Bộ Y tế Indonesia cho biết bất kỳ ai cũng có thể nhiễm virus Hanta nếu tiếp xúc với loài gặm nhấm mang mầm bệnh.

Đáng chú ý, biến thể Andes – chủng virus Hanta hiếm hoi có khả năng lây từ người sang người – được xác định liên quan đến ổ dịch trên du thuyền MV Hondius khởi hành từ Argentina sang châu Âu, khiến cộng đồng y tế quốc tế quan ngại.

Ebola cũng nguy hiểm không kém và về mặt khoa học và hoạt động khó đối phó hơn nhiều. Hiện chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị nào được phê duyệt cho Bundibugyo. Ngày 17/5, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định đợt bùng phát dịch Ebola tại CHDC Congo và Uganda là "tình trạng khẩn cấp về y tế công cộng gây lo ngại quốc tế” (PHEIC). Tuyên bố chính thức này không đồng nghĩa với mối đe dọa đại dịch toàn cầu. Thay vào đó, nó phản ánh tác động nghiêm trọng đến các cộng đồng bị ảnh hưởng, rủi ro cao trong khu vực và nhu cầu về phản ứng quốc tế phối hợp. Nhưng vì đây là đợt bùng phát Ebola thứ 9 ở châu Phi trong thập kỷ này với 7 trong số đó chỉ riêng ở CHDC Congo, nên nó được coi là có rủi ro thấp hơn bên ngoài các khu vực đó.

Nhân viên y tế làm việc tại khu vực cách ly và điều trị bệnh nhân nhiễm virus Ebola tại Entebbe, Uganda. Ảnh: THX/TTXVN

Mặt khác, bệnh sởi lại quen thuộc hơn nhiều và đã có vaccine. Vì vậy, mặc dù là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em trên toàn thế giới liên quan đến các bệnh có thể phòng ngừa bằng vaccine, ởi lại không nhận được nhiều sự chú ý. Tình trạng bùng phát bệnh sởi ở Bangladesh một phần liên quan đến biến động chính trị trong 2 năm qua, làm gián đoạn các hoạt động tiêm chủng thường xuyên, bao gồm cả chiến dịch tiêm chủng đại trà 4 năm một lần diễn ra lần cuối vào năm 2020. Nhưng nó phản ánh một xu hướng toàn cầu, sự tái bùng phát âm thầm của bệnh sởi ở hầu hết các nơi trên thế giới sau đại dịch COVID-19, bao gồm cả châu Á.

Năm 2024, 59 quốc gia ghi nhận các đợt bùng phát bệnh sởi gián đoạn, gần gấp 3 lần so với năm 2021. WHO ước tính có 95.000 ca tử vong do bệnh sởi trên toàn thế giới vào năm 2024, chủ yếu là ở trẻ em dưới 5 tuổi chưa được tiêm chủng hoặc tiêm chủng không đầy đủ.

Sự chú ý của cộng đồng quốc tế không tỷ lệ thuận với ngân sách hay viện trợ, nhưng nó có thể tác động mạnh đến cách phân bổ nguồn lực. Phân tích của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) về viện trợ y tế quốc tế cho thấy nguồn tài trợ cho hoạt động phòng ngừa, chuẩn bị và ứng phó dịch bệnh đã tăng trong giai đoạn 2019-2022, trong khi kinh phí dành cho y tế cơ sở và chăm sóc sức khỏe ban đầu lại giảm. Mặc dù điều này phần nào phản ánh nhu cầu cấp bách trong thời kỳ đại dịch nhưng áp lực đối với nguồn viện trợ quốc tế vẫn tiếp tục gia tăng sau đó. Các quốc gia thu nhập thấp và trung bình có nguy cơ tiếp tục bị cắt giảm hỗ trợ, khiến hệ thống y tế tuyến đầu trong phòng ngừa, phát hiện và khống chế dịch bệnh thêm căng thẳng.

Những đợt bùng phát dịch bệnh là những tình huống phức tạp và luôn thay đổi. Các cơ quan y tế công cộng, chuyên gia và giới truyền thông cần nhanh chóng giải thích trong khi thông tin thực tế vẫn đang được thu thập. Thách thức thực sự nằm ở việc truyền đạt thông tin một cách chừng mực: thừa nhận những bất định khi khoa học chưa có câu trả lời rõ ràng, giải thích về các mầm bệnh hiếm gặp mà không phóng đại rủi ro, đồng thời duy trì sự quan tâm đối với những căn bệnh đã quen thuộc.