Khu phố cổ Sài Gòn quanh chợ Bến Thành

Tác giả: Nguyễn Đức Hiệp - Tim Doling - Võ Chi Mai/NXB Tổng hợp TP.HCM

Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn Chợ Lớn xưa và nay

Sách trình bày những hình ảnh của các kiến trúc và cảnh quan đô thị theo tác giả là có giá trị về mỹ quan, văn hóa và lịch sử ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Khu phố cổ Sài Gòn quanh chợ Bến Thành

Vai trò chợ trong văn hóa, phát triển đô thị Sài Gòn, Chợ Lớn quan trọng không những về phương diện kinh tế, xã hội mà còn tạo ra biểu tượng, tính chất con người mỗi địa phương.

Hà Nội có chợ Đồng Xuân và khu phố cổ 36 phố phường bên cạnh. Sài Gòn cũng vậy, có chợ Bến Thành và khu phố cổ chung quanh từ đường Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh, Phan Bội Châu, Lưu Văn Lang cho đến khu vực quanh đường Phó Đức Chính thuộc phường Bến Nghé.

Chỉ khác một điều là khu phố cổ Hà Nội nằm trong danh sách di sản văn hóa thế giới, trong khi khu phố cổ Sài Gòn không được xếp vào di sản bảo tồn và có nguy cơ nhiều kiến trúc cổ từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 sẽ bị phá bỏ.

Không những Sài Gòn chỉ có chợ Bến Thành mà còn có những chợ khác với bề dày lịch sử chưa được đánh giá xứng đáng như các ngôi chợ đặc thù của TP.HCM, chợ Tân Định và chợ Bình Tây v.v...

Những bài viết của chúng tôi có mục đích ghi lại một phần lịch sử những con đường và các cửa tiệm cổ chung quanh chợ Bến Thành từ thời thuộc Pháp cho đến ngày nay.

Những thông tin này hy vọng có ích cho việc đánh giá giá trị văn hóa cần bảo tồn được của khu phố cổ quanh chợ Bến Thành.

Mỗi tòa nhà trên các con đường chung quanh chợ Bến Thành đều có một câu chuyện ít nhiều liên quan đến đời sống kinh tế, văn hóa, chính trị, qua đó cho ta nhiều thông tin về lịch sử phát triển của thành phố Sài Gòn.

Sự hình thành chợ Bến Thành Năm 1894, ý định xây chợ mới lại tiếp tục được mang ra bàn cãi để thay thế cơ sở chợ Vải, nhưng lúc đó thành phố cũng đang có các công trình xây dựng quan trọng khác là Tòa thị sảnh và Nhà hát Thành phố.

Vì tốn nhiều tiền và công sức cho việc kiện tụng và tổn phí vượt mức dự kiến nên đề án xây chợ Mới bằng sắt kiên cố xứng đáng (cùng với Tòa thị sảnh và Nhà hát) cho một thành phố Sài Gòn ngày càng lớn và tăng trưởng vẫn chưa được xem xét.

Đến đầu thế kỷ 20, sau năm 1901 chợ cũ đã xuống cấp, như miêu tả trong thư ngày 10/1/1902 của ông Gardès, kiến trúc sư thành phố, gởi cho ngài thị trưởng, nhất là hư hại qua cơn bão và hỏa hoạn, chợ cũ xây bằng gỗ nên nguy cơ hỏa hoạn cao ảnh hưởng đến xung quanh.

Du khách quốc tế mua sắm tại chợ Bến Thành (TP.HCM). Ảnh: Linh Huỳnh.

Đến năm 1909, trước tình trạng xuống cấp buộc Hội đồng Thành phố phải khẩn cấp tìm cách xây kiên cố hơn và xem xét vị trí mới.

Năm 1907, khi các công trình khác đã hoàn thành và ngân sách thành phố trở lại khả quan, các nhà xây dựng gởi đến thành phố những dự án xây chợ mà thành phố mong muốn xây.

Tháng 10/1907, theo quyết định xây chợ của thành phố, phó soái Nam kỳ đã bổ nhiệm một Ủy ban để nghiên cứu tìm một địa điểm thích hợp để xây chợ.

Trong phiên họp của Hội đồng Thành phố ngày 21/5/1908, bản tường trình của Ủy ban nghiên cứu xây chợ đã chọn vị trí chợ mới ở khu đất tọa lạc trên đường rue Némésis, sau khu nhà kho thành phố (magasins municipaux), giữa đường rue d’Espagne (nay là Lê Thánh Tôn) và đường rue Amiral Courbet (lúc đó là vị trí quảng trường Cuniac, quảng trường Quách Thị Trang.

Đường rue Amiral Courbet sau khi xây chợ được đặt tên ở vị trí ngày nay là đường Nguyễn An Ninh).

Trục đường rue Némésis cũng là trục của chợ (76). Đường Némésis trước khi xây chợ gồm đường Phó Đức Chính ngày nay băng qua chợ nối tới Thủ Khoa Huân.