Khủng hoảng dầu diesel: Châu Âu đứng trước cú sốc nguồn cung mới

Tình trạng thiếu diesel hoặc giá nhiên liệu tăng mạnh có thể gây tác động kinh tế lớn hơn so với việc giá xăng tăng. (Nguồn: DW)

Dầu diesel đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của nền kinh tế, từ vận tải hàng hóa, máy móc nông nghiệp đến xây dựng và sản xuất công nghiệp. Vì vậy, tình trạng thiếu diesel hoặc giá nhiên liệu tăng mạnh có thể gây tác động kinh tế lớn hơn so với việc giá xăng tăng bởi chi phí vận chuyển hàng hóa và vận hành máy móc hạng nặng cũng đồng thời gia tăng.

Khi chi phí của doanh nghiệp tăng, một phần gánh nặng này thường được chuyển sang người tiêu dùng, làm trầm trọng thêm áp lực chi phí sinh hoạt và lạm phát. Vậy đâu là những yếu tố đang đẩy giá dầu diesel trên thế giới tăng mạnh?

Mỹ đổ lỗi cho Ukraine

Mỹ và Trung Quốc nằm trong số những nước sản xuất diesel lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, Bắc Kinh giữ lại phần lớn sản lượng để phục vụ nhu cầu trong nước, khiến Washington trở thành nước xuất khẩu diesel lớn nhất thế giới.

Theo Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA), giá diesel bán lẻ bình quân hằng tuần tại Mỹ hiện ở mức 6,52 USD/gallon (5,73 Euro), tăng mạnh so với mức 3,74 USD/gallon cùng kỳ năm trước và 3,53 USD/gallon cách đây hai năm.

Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây kêu gọi Ukraine chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga. Ông cho rằng, những cuộc tấn công này đang góp phần gây thiếu hụt diesel.

Nga là một trong những nhà cung cấp diesel lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, kể từ năm 2022, các nhà máy lọc dầu của nước này đã hứng chịu nhiều cuộc tấn công. Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), một số cơ sở đã bị tấn công tới 15 lần.

IEA ước tính, sản lượng diesel của Nga đã giảm gần 30% so với mức năm 2025. Moscow cũng đã áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu diesel nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước.

Trong bối cảnh sản lượng của Nga suy giảm, Mỹ đã tăng xuất khẩu để bù đắp một phần thiếu hụt trên thị trường. Tuy nhiên, nguồn cung bổ sung này vẫn chưa đủ.

Ngày 22/9, ông Trump cho biết, chính quyền Mỹ cũng đang xem xét khả năng cấm xuất khẩu diesel.

Động thái này có thể nhằm hạ nhiệt giá nhiên liệu trong nước trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11/2026, khi giá năng lượng và khả năng chi trả trở thành những vấn đề được quan tâm trong chiến dịch tranh cử.

Các nhóm vận động hành lang trong ngành năng lượng đã phản đối khả năng áp dụng lệnh cấm. Một số chuyên gia cũng cảnh báo biện pháp này chưa chắc giúp giá diesel tại Mỹ giảm. Ngược lại, nó có thể khiến các nhà máy lọc dầu Mỹ cắt giảm sản lượng, qua đó đẩy giá nhiên liệu tăng cao hơn.

Tổng chi phí nhiên liệu tăng thêm đối với ngành vận tải đường bộ EU hiện lên tới 270 triệu Euro mỗi ngày, trong đó 203 triệu Euro đến từ diesel. (Nguồn: Sina)

Châu Âu đặc biệt dễ tổn thương

Đối với châu Âu, giá diesel tăng có thể gây ra những hệ quả đáng kể.

Ông Georg Zachmann, chuyên gia cao cấp tại Viện Bruegel ở Brussels cho biết, nhiều thập kỷ áp dụng các chính sách khuyến khích, trong đó có ưu đãi thuế, đã khiến đội xe của châu Âu phụ thuộc vào dầu diesel nhiều hơn đáng kể so với những khu vực như Mỹ.

Theo ông Zachmann, EU có xu hướng xuất khẩu xăng nhưng thiếu diesel và phải nhập khẩu loại nhiên liệu này để đáp ứng nhu cầu.

Transport & Environment, một tổ chức vận động có trụ sở tại Brussels thông tin, hơn 38% ô tô chở khách tại EU sử dụng diesel. Trong khi đó, vận tải đường bộ, bao gồm vận tải hàng hóa, chiếm 77% tổng lượng diesel và dầu khí được tiêu thụ.

Sự phụ thuộc lớn vào vận tải chạy bằng diesel khiến tài xế và doanh nghiệp đặc biệt dễ chịu tác động khi giá dầu và nhiên liệu biến động.

Transport & Environment ước tính, mỗi tài xế tại EU hiện phải trả thêm khoảng 30 Euro cho mỗi lần đổ đầy bình 50 lít diesel so với thời điểm trước khi cuộc chiến tại Iran bắt đầu. Đối với một tài xế xe tải đường dài tại Đức, chi phí phát sinh trung bình lên tới 236 Euro mỗi tuần.

Tổng chi phí nhiên liệu tăng thêm đối với ngành vận tải đường bộ EU hiện lên tới 270 triệu Euro mỗi ngày, trong đó 203 triệu Euro đến từ diesel. Tính chung, nền kinh tế EU đã phải gánh thêm khoảng 40 tỷ Euro chi phí diesel cho vận tải đường bộ kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Vì sao diesel tăng giá nhanh hơn dầu thô?

Theo ông Skip York, nghiên cứu viên không thường trú tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng thuộc Đại học Rice ở Houston (Mỹ), trong ngắn hạn, hoạt động của các nhà máy lọc dầu Nga là yếu tố có khả năng tác động nhanh nhất đến giá dầu diesel.

“Mỗi làn sóng tấn công mới của Ukraine đều nhanh chóng phản ánh vào giá diesel chỉ trong vài ngày”, ông York nói.

Điều đáng chú ý là nguồn cung dầu thô - nguyên liệu để sản xuất diesel và xăng - dường như không phải nút thắt lớn nhất hiện nay. Đây cũng là lý do giá dầu thô chỉ tăng nhẹ trong khi giá diesel tăng mạnh.

Theo ông York, nút thắt trên thị trường dầu mỏ đã chuyển từ tình trạng “không đủ dầu thô” trong tháng 3/2026 và tháng 4/2026 sang “không đủ công suất lọc dầu” kể từ tháng 8/2026.

“Vấn đề quan trọng nhất hiện nay là sự gián đoạn hoạt động của các nhà máy lọc dầu. Chiến dịch tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine và căng thẳng liên quan đến xung đột ở Trung Đông đang làm gián đoạn công suất lọc dầu nhanh hơn khả năng bổ sung công suất mới”, ông York nhấn mạnh.

Giá diesel sẽ đi về đâu?

Xung đột kéo dài ở Trung Đông hoặc Nga có thể tiếp tục gây sức ép lên nguồn cung diesel tại châu Âu và các thị trường phụ thuộc vào loại nhiên liệu này. Nếu Mỹ hạn chế xuất khẩu diesel, tình hình có thể trở nên nghiêm trọng hơn.

Theo ông York, xuất khẩu diesel của Mỹ sang châu Âu đã tăng khoảng 37% so với năm ngoái và hiện đáp ứng khoảng 8% nhu cầu diesel của châu Âu. Điều này khiến Mỹ trở thành nguồn thay thế quan trọng cho lượng diesel trước đây được cung cấp từ Nga và khu vực Vịnh Ba Tư.

“Nếu Mỹ chặn xuất khẩu, đó sẽ là một cú sốc lớn và có thể khiến giá diesel tiếp tục tăng”, ông Zachmann nhận định.

Một vấn đề khác là phản ứng của EU. Theo ông, nếu khối 27 thành viên đáp trả bằng cách hạn chế xuất khẩu xăng sang Mỹ, cả hai bên có thể cùng chịu tác động bất lợi, khi giá xăng tại Mỹ và giá diesel tại EU đều tăng.

Trong khi đó, mùa Đông đang đến gần tại Bắc bán cầu. Các nhà máy lọc dầu có thể phải đáp ứng đồng thời nhu cầu diesel và dầu sưởi, qua đó tiếp tục gây sức ép lên nguồn cung.

Ông York cho rằng, làn sóng đóng cửa các nhà máy lọc dầu tại châu Âu và Mỹ kể từ năm 2019 đã khiến thị trường diesel trở nên dễ tổn thương hơn. Việc này làm suy giảm lượng công suất lọc dầu dự phòng vốn có thể được sử dụng để hấp thụ các cú sốc nguồn cung.

“Thị trường hiện có ít ‘thùng dầu bổ sung’ hơn. Vì vậy, việc mất đi bất kỳ nguồn cung nào cũng tác động trực tiếp đến thị trường mạnh hơn nhiều so với trước đây”, ông nhấn mạnh.

Trong bối cảnh nguồn cung ngày càng mong manh và dư địa dự phòng của các nhà máy lọc dầu thu hẹp, bất kỳ gián đoạn nào trên thị trường cũng có thể nhanh chóng đẩy giá diesel tăng cao, kéo theo áp lực mới đối với doanh nghiệp, người tiêu dùng và toàn bộ nền kinh tế châu Âu.