Khủng hoảng nguồn cung và giải pháp tiết kiệm năng lượng của các nước

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia trên thế giới đang đồng loạt triển khai các biện pháp khẩn cấp nhằm ứng phó, từ tiết kiệm điện, cắt giảm chi tiêu công, đến tăng cường dự trữ và đầu tư dài hạn.

Nhà máy lọc dầu tại tỉnh Wasit, Iraq. Ảnh: THX/TTXVN

Nguồn cung gián đoạn, giá năng lượng tăng cao, ảnh hưởng đến nhiều ngành kinh tế

Kể từ khi xung đột bùng phát mạnh ở Trung Đông vào cuối tháng 2/2026, eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí toàn cầu - gần như bị tê liệt, khiến giá năng lượng tăng mạnh và nhiều nước rơi vào nguy cơ thiết hụt năng lượng thiết yếu. Không chỉ vậy, các cuộc tấn công qua lại giữa Iran và Israel còn trực tiếp đánh vào hạ tầng năng lượng quan trọng trong khu vực, từ mỏ khí, nhà máy lọc dầu đến các cảng xuất khẩu.

Ước tính số lượng dầu bị gián đoạn vận chuyển lên tới khoảng 11 triệu thùng/ngày, khí đốt giảm 140 tỷ m³, phần lớn do gián đoạn vận chuyển của Qatar và Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE).

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ngày 22/3/2026 cảnh báo gián đoạn tại eo biển Hormuz đang tạo ra “nút thắt năng lượng lớn nhất từ trước tới nay”, có thể gây tác động lan rộng tới kinh tế toàn cầu. Theo người đứng đầu IEA Fatih Birol, cuộc khủng hoảng hiện nay chưa từng có tiền lệ, khi tác động đã lan sang lạm phát, làm tăng chi phí nhập khẩu năng lượng, nới rộng thâm hụt tài khoản vãng lai và làm suy giảm tăng trưởng tại nhiều nền kinh tế.

Đáng chú ý, khủng hoảng thị trường dầu mỏ đã ảnh hưởng đến nhiều ngành kinh tế khác. Ngành hàng không toàn cầu chịu thiệt hại nặng nề, với khoảng 53 tỷ USD vốn hóa thị trường của 20 hãng hàng không lớn nhất thế giới “bốc hơi” kể từ cuối tháng 2/2026. Theo Financial Times, chi phí nhiên liệu hàng không đã tăng 2 lần trong bối cảnh giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng, đẩy ngành này vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ đại dịch COVID-19.

Giới lãnh đạo các hãng hàng không cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu trong vài tuần tới, đồng thời cho biết giá vé sẽ phải tăng để bù đắp chi phí, khi nhiên liệu hiện chiếm khoảng 1/3 tổng chi phí vận hành. Hiệp hội Vận tải Hàng không quốc tế (IATA) nhận định đây là cú sốc nguồn cung chưa từng có, với tác động tương tự giai đoạn sau sự kiện 11/9/2001, dù vẫn chưa đến mức nghiêm trọng như đại dịch COVID-19.

Hiện các hãng hàng không tại khu vực Vùng Vịnh - tâm điểm xung đột - đã phải cắt giảm mạnh chuyến bay do đóng cửa không phận và nhu cầu du lịch sụt giảm, trong khi một số hãng có thể cần hỗ trợ tài chính từ chính phủ. Ngoài ra, tình trạng gián đoạn vận tải biển đã khiến nhu cầu vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không tăng mạnh, gây quá tải tại nhiều sân bay.

Đáng lo ngại hơn, xung đột còn đe dọa trực tiếp đến nguồn cung lương thực toàn cầu. Việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz khiến khoảng 1/3 thương mại phân bón thế giới bị đình trệ. Giá các loại phân bón quan trọng như u-rê đã tăng từ 30-40%, trong khi nhiều nhà máy tại châu Á buộc phải cắt giảm hoặc ngừng sản xuất do thiếu nguyên liệu. Các chuyên gia cảnh báo nếu tình trạng này kéo dài thêm vài tuần, nguồn cung lương thực toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, đặc biệt là các mặt hàng thiết yếu như ngũ cốc, sữa và thịt. Điều này xuất phát từ việc khoảng một nửa sản lượng lương thực thế giới phụ thuộc vào phân bón…

Giải pháp của các nước

Bể chứa dầu tại nhà máy lọc dầu ở Chiba, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Để ứng phó với tình trạng thiếu hụt nguồn cung năng lượng, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã phối hợp xuất kho dự trữ chiến lược 400 triệu thùng dầu, mức can thiệp lớn nhất từ trước tới nay. Giám đốc điều hành IEA, ông Fatih Birol, cho biết cơ quan này đang đàm phán với các nước thành viên để giải phóng thêm lượng dầu dự trữ.

Bên cạnh đó, chính phủ các nước cũng phải gấp rút xây dựng các kế hoạch bổ sung nguồn cung và tiết kiệm mức tiêu thụ để đảm bảo khả năng chống chịu dài hạn. Nhiều quốc gia đã triển khai biện pháp tiết kiệm năng lượng như hạn chế đi lại, cắt giảm tiêu dùng hoặc áp dụng phân phối nhiên liệu. Một số nơi thậm chí đóng cửa trường học hoặc điều chỉnh hoạt động kinh tế để giảm áp lực nguồn cung.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh nguồn cung thiếu hụt nghiêm trọng, giải pháp duy nhất là giảm nhu cầu. Giá cả tăng cao sẽ buộc người tiêu dùng và doanh nghiệp phải tự điều chỉnh hành vi sử dụng năng lượng.

Tại Trung Đông-châu Phi, Thủ tướng Ai Cập Mostafa Madbouly ngày 18/3 đã thông báo hàng loạt biện pháp tạm thời nhằm điều chỉnh mức tiêu thụ năng lượng trong nước. Theo đó, từ ngày 28/3, các cửa hàng, trung tâm thương mại, nhà hàng và quán cà phê sẽ phải đóng cửa sớm hơn thường lệ, vào lúc 22h00 vào các ngày thứ Năm, thứ Sáu và 21h00 trong các ngày còn lại. Đèn đường giảm xuống mức tối thiểu, trong khi toàn bộ biển quảng cáo ven đường bị tắt trong thời gian dự kiến 1 tháng.

Người dân mua xăng tại trạm xăng ở Cairo, Ai Cập. Ảnh: THX/TTXVN

Các cơ quan nhà nước tại Ai Cập cũng điều chỉnh giờ làm việc. Sau lễ al-Fitr, các văn phòng thuộc chính phủ đóng cửa lúc 18h00, phần công việc còn tồn đọng sẽ được xử lý từ xa. Chính phủ cũng đang cân nhắc cho phép một bộ phận công chức làm việc tại nhà 1-2 ngày/tuần, ngoại trừ các dịch vụ thiết yếu. Thủ tướng Ai Cập Madbouly thừa nhận các biện pháp này có thể gây khó khăn nhất định cho người dân, song nhấn mạnh đây là cách tiếp cận từng bước nhằm giảm thiểu tác động trong khi vẫn đảm bảo ổn định kinh tế và duy trì sản xuất.

Thủ tướng Ethiopia Abiy Ahmed thì kêu gọi tiết kiệm nhiên liệu khẩn cấp, trong đó đề nghị các trạm xăng và người dân ưu tiên nhiên liệu cho các lĩnh vực thiết yếu, tập trung bảo đảm các hoạt động như y tế, phân phối thực phẩm và giao thông công cộng. Ethiopia là quốc gia nhập khẩu toàn bộ xăng dầu cho hoạt động kinh tế xã hội - đồng nghĩa đối mặt rủi ro lớn khi các nguồn cung chính bị ảnh hưởng.

Tại châu Âu, Đức đã cấm các trạm xăng tăng giá quá một lần mỗi ngày, Pháp cảnh báo sẽ phạt những doanh nghiệp tăng giá vô lý. Hungary áp giá trần nhiên liệu, trong khi nhà máy lọc dầu lớn nhất Ba Lan giảm biên lợi nhuận để giảm gánh nặng cho người tiêu dùng. Bồ Đào Nha cũng thông qua luật cho phép áp trần giá điện tạm thời cho hộ gia đình và phần lớn doanh nghiệp. Trong khi đó, Bộ Năng lượng Anh khuyến nghị các quán rượu và nhà hàng tắt tủ lạnh đựng chai vào ban đêm...

Ngoài ra, nhiều quốc gia cũng đang thúc đẩy các kế hoạch đầu tư và hợp tác quy mô lớn nhằm củng cố an ninh năng lượng. CH Séc và Slovakia đang xúc tiến kế hoạch dòng chảy ngược dầu mỏ, cho phép vận chuyển dầu từ Séc sang Slovakia. Bộ trưởng Karel Havlíček cho biết dự án có thể cung cấp 1 triệu tấn dầu mỗi năm trong ngắn hạn và tăng lên 2–3 triệu tấn sau đầu tư. Trong tình huống khẩn cấp, hàng chục nghìn tấn dầu có thể được vận chuyển mỗi tháng.

Song song với đó, Ba Lan công bố kế hoạch đầu tư hơn 1.000 tỷ zloty (khoảng 235 tỷ euro) vào năng lượng trong thập kỷ tới. Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk nhấn mạnh đây là chương trình chuyển đổi năng lượng lớn nhất châu Âu hiện nay với trọng tâm là năng lượng tái tạo, hạt nhân và hạ tầng truyền tải. Ba Lan dự kiến vận hành lò phản ứng hạt nhân đầu tiên vào năm 2036, với mục tiêu điện hạt nhân chiếm khoảng 30% tổng sản lượng điện, giảm phụ thuộc vào than đá. Theo ông Tusk, các cuộc xung đột hiện nay tại Ukraine và Trung Đông cho thấy năng lượng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là trụ cột của an ninh quốc gia.

Ở Australia, nhiều hoạt động du lịch đường dài bằng phương tiện cá nhân đã bị hủy bỏ do lo ngại nguồn cung xăng dầu ở một số khu vực nước này khó đảm bảo đủ. Chính phủ nước này vừa ra khuyến cáo người dân không nên đổ xô đi mua xăng vì tâm lý lo lắng, dẫn tới những làn sóng tiêu cực. Thủ tướng Australia Anthony Albanese ngày 19/3 thông báo thành lập lực lượng đặc nhiệm an ninh nhiên liệu quốc gia, nhằm đảm bảo nguồn cung trước những biến động toàn cầu. Chính phủ Australia khẳng định đang làm “tất cả những gì có thể” để đảm bảo nguồn cung, đồng thời trấn an người dân rằng dự trữ nhiên liệu vẫn ổn định. Tuy nhiên, ông Albanese kêu gọi người dân không tích trữ quá mức cần thiết.

Tại Nam Á, Sri Lanka đã áp dụng tuần làm việc 4 ngày cho cơ quan nhà nước và trường học, đồng thời bắt đầu phân phối xăng dầu theo định mức. Cụ thể, Tổng thống nước này Anura Kumara Dissanayake công bố ngày nghỉ đặc biệt mỗi thứ Tư cho khu vực công, đồng thời kêu gọi chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Quy định này áp dụng cho các cơ quan nhà nước, trường học và đại học, ngoại trừ các dịch vụ thiết yếu. Chính phủ Sri Lanka cũng khuyến khích làm việc từ xa và kêu gọi khu vực tư nhân áp dụng mô hình tương tự. Song song với đó, Sri Lanka cũng triển khai chế độ phân bổ nhiên liệu, giới hạn mỗi phương tiện chỉ được mua một lượng xăng, dầu nhất định mỗi tuần, trong bối cảnh dự trữ chỉ còn đủ cho vài tuần và nguồn cung bị gián đoạn nghiêm trọng.

Ấn Độ là nước phải nhập khẩu phần lớn xăng dầu để đáp ứng nhu cầu trong nước. Ảnh: AFP

Chính phủ Ấn Độ thì ưu tiên dùng khí hóa lỏng (LPG) cho nhu cầu hộ gia đình, đồng thời bắt đầu trợ giá. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt trong những ngày này đã ảnh hưởng đến nhà hàng và khách sạn, buộc nhiều cơ sở phải rút ngắn giờ hoạt động hoặc cắt giảm thực đơn.

Pakistan đóng cửa trường học trong hai tuần để tiết kiệm điện và nhiên liệu. Bangladesh cấm sử dụng điều hòa để làm mát dưới 25 độ C và yêu cầu các trường đại học đóng cửa. Maldives và Nepal hạn chế nguồn cung khí hóa lỏng dùng nấu ăn, khuyến khích người dân chuyển sang bếp điện.

Tại Đông Nam Á, chính phủ Thái Lan cho phép làm việc tại nhà và khuyến khích người lao động hạn chế sử dụng thang máy, chuyển sang đi cầu thang. Trong bối cảnh nắng nóng, chính quyền Bangkok vừa mở thêm hàng trăm điểm tránh nóng có điều hòa và hàng nghìn trạm cấp nước miễn phí, nhưng đồng thời kêu gọi giảm sử dụng điều hòa, đặt nhiệt độ tối thiểu ở mức 26 độ C, khuyến khích người lao động mặc áo ngắn tay thay vì trang phục công sở truyền thống.

Chính phủ Thái Lan đã ban hành thông tư khẩn cấp tạm dừng các chuyến đi học tập ở nước ngoài nhằm giảm áp lực ngân sách nhà nước, trong bối cảnh giá năng lượng và nhiên liệu tăng cao. Tất cả các cơ quan chính phủ Thái Lan được lệnh hạn chế tổ chức công tác học tập nước ngoài kể từ ngày 10/3, trừ những trường hợp không thể hủy do ràng buộc hợp đồng. Nguồn ngân sách tiết kiệm được sẽ được chuyển hướng sang các chương trình hỗ trợ người dân, giảm bớt tác động từ chi phí sinh hoạt gia tăng. Tuy nhiên, các chuyến công tác chính thức, tham dự hội nghị quốc tế hoặc các chương trình hợp tác quan trọng vẫn được phép duy trì.

Tại Malaysia, Ủy ban Dịch vụ nước quốc gia (SPAN) đã yêu cầu các nhà vận hành đảm bảo dự trữ đủ các vật tư quan trọng trong vòng 3–6 tháng tới. SPAN cũng kêu gọi người dân tiết kiệm nước và năng lượng trong bối cảnh khủng hoảng.

Philippines cũng áp dụng mô hình làm việc 4 ngày/tuần, kết hợp tăng cường làm việc từ xa nhằm cắt giảm nhu cầu di chuyển, hướng tới mốc giảm tiêu thụ năng lượng khoảng 20%. Nước này cũng yêu cầu nhân viên văn phòng tắt máy tính trong giờ nghỉ trưa.

Singapore là đảo quốc phụ thuộc lớn vào khí tự nhiên nhập khẩu, chiếm khoảng 95% sản lượng điện. Hiện Chính phủ nước này đã kêu gọi người dân và doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng, tăng sử dụng phương tiện công cộng và đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng sạch.

Campuchia yêu cầu các cơ quan nhà nước giảm tiêu thụ nhiên liệu, hạn chế đi lại và tăng cường làm việc trực tuyến. Trong bối cảnh thị trường năng lượng biến động mạnh, Campuchia đã áp dụng biện pháp mạnh tay nhằm “hạ nhiệt” giá nhiên liệu trong nước khi đưa thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng đối với xăng và dầu diesel về mức 0%.

Người dân đến đổ xăng tại một cửa hàng xăng dầu ở thành phố Stung Treng, tỉnh Stung Treng, Đông Bắc Campuchia. Ảnh: Huỳnh Thảo/PV TTXVN tại Campuchia

Tại Lào, chính phủ đã quyết định giảm số ngày học trực tiếp tại trường từ 5 xuống còn 3 ngày mỗi tuần nhằm giảm chi phí đi lại cho người dân trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động mạnh. Các cơ sở giáo dục vẫn phải đảm bảo hoàn thành chương trình học, thông qua việc kéo dài năm học hoặc chuyển sang hình thức học trực tuyến nếu cần thiết. Đây được xem là giải pháp tình thế nhằm cân bằng giữa yêu cầu duy trì giáo dục và giảm gánh nặng kinh tế cho các hộ gia đình.

Tại Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19/3/2026 về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện. Chỉ thị nêu rõ, trong bối cảnh tình hình chính trị, kinh tế và an ninh trên thế giới có nhiều biến động phức tạp, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xác định là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu.

Các giàn khoan khai thác dầu khí của Liên doanh Vietsovpetro tại mỏ Bạch Hổ, Việt Nam. Ảnh: Huy Hùng/TTXVN

Theo đó, các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và toàn xã hội tập trung thực hiện các nhiệm vụ như: tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện; tập trung triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong các ngành: thép, xi măng, hóa chất, giấy và bột giấy, bia và nước giải khát, nhựa, dệt may, chế biến thực phẩm…; Đẩy mạnh sử dụng xăng sinh học (E10), rà soát các điều kiện để sớm triển khai lộ trình chuyển đổi sang nhiên liệu sinh học (E10) trong tháng 4/2026 để góp phần giảm 10% lượng tiêu thụ xăng khoáng…

Để giảm áp lực lên thị trường năng lượng hiện nay, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho rằng, giảm nhu cầu là biện pháp quan trọng nhất. IEA khuyến nghị nhân viên nên làm việc tại nhà, hạn chế đi máy bay và sử dụng phương tiện công cộng. Chính phủ các nước cũng nên giảm tốc độ tối đa trên cao tốc và khuyến khích đi chung xe. Giao thông hiện chiếm khoảng 45% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Theo các chuyên gia, khủng hoảng năng lượng hiện nay có thể buộc thế giới thay đổi thói quen tiêu thụ năng lượng, giống như đã từng làm sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ vào thập niên 1970 của thế kỷ XX.

Trọng Đức/TTXVN ( Tổng hợp)