Khủng hoảng niềm tin trong giới văn chương vì... AI

Vụ việc khiến giới văn chương quốc tế đối mặt với một câu hỏi ngày càng khó né tránh, rằng có sử dụng AI trong sáng tác hay không?

Từ giải thưởng danh giá đến nghi án dùng AI để viết truyện

Ban đầu, những người chiến thắng giải truyện ngắn Commonwealth 2026 từng nhận được sự ngưỡng mộ từ cộng đồng viết lách. Đây là một trong những giải thưởng văn học uy tín dành cho các tác giả đến từ các quốc gia thuộc Khối Thịnh vượng chung, với giải thưởng khu vực trị giá 2.500 bảng Anh và giải cao nhất lên tới 5.000 bảng Anh.

Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau khi tạp chí văn học nổi tiếng Granta đăng tải 5 truyện thắng giải lên website, cộng đồng mạng bắt đầu xuất hiện những nghi ngờ đầu tiên.

Tâm điểm tranh cãi là truyện ngắn The Serpent in the Grove của tác giả Jamir Nazir đến từ Trinidad và Tobago - tác phẩm đoạt giải khu vực Caribbean. Nhiều độc giả, trong đó có không ít nhà văn và chuyên gia AI, cho rằng văn phong của truyện mang những “dấu vết” quen thuộc của văn bản do AI tạo sinh viết ra.

Nabeel S. Qureshi, một doanh nhân công nghệ và cựu học giả nghiên cứu AI tại Đại học George Mason, thậm chí viết trên X rằng đây có thể là “truyện do ChatGPT tạo ra đầu tiên giành một giải văn học lớn”. Ông chỉ ra nhiều đặc điểm thường gặp trong văn bản AI như cấu trúc câu lặp lại kiểu “not X, not Y, but Z”, các phép ẩn dụ mơ hồ và nhịp văn “quá trơn tru theo kiểu máy móc”.

Một đoạn mở đầu của truyện bị cộng đồng mạng chia sẻ rộng rãi vì được cho là mang “mùi AI” rõ rệt: “Không phải âm thanh cần mẫn của đàn ong hay tiếng dao phát cỏ sắc lạnh, mà là một âm thanh từ lòng đất, như thể mặt đất nuốt lấy một tiếng hét rồi giữ nó lại”.

Nhiều người cho rằng câu văn có vẻ “thơ” nhưng thiếu logic và chiều sâu cảm xúc - kiểu lỗi thường gặp ở AI tạo sinh.

Vụ việc khiến giới văn chương quốc tế đối mặt với một câu hỏi ngày càng khó né tránh, rằng có sử dụng AI trong sáng tác hay không? Ảnh minh họa tạo bởi AI

Khi công cụ phát hiện AI bắt đầu “soi” văn chương

Tranh cãi trở nên căng thẳng hơn khi nhiều người sử dụng Pangram, công cụ phát hiện văn bản AI khá phổ biến hiện nay, để kiểm tra truyện của Nazir. Kết quả cho thấy hệ thống đánh giá tác phẩm “100% do AI tạo ra”. Thậm chí, WIRED cho biết họ đã kiểm chứng độc lập và nhận kết quả tương tự.

Không chỉ truyện của Nazir, thêm hai tác phẩm thắng giải khác cũng bị nghi ngờ. Pangram đánh giá The Bastion’s Shadow của tác giả Malta John Edward DeMicoli là “hoàn toàn do AI tạo ra”, trong khi Mehendi Nights của nhà văn Ấn Độ Sharon Aruparayil bị cho là “có sử dụng AI hỗ trợ”.

Điều khiến cộng đồng văn chương sốc hơn là chính phần giới thiệu truyện do một giám khảo cuộc thi viết cũng bị Pangram đánh giá là “AI-assisted”.

Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng tuyệt đối cho thấy các tác giả thực sự dùng AI để viết truyện. Đây cũng là lý do ban tổ chức và Granta rơi vào tình thế khó xử.

Razmi Farook, Tổng giám đốc Commonwealth Foundation, cho biết tổ chức này “nghiêm túc xem xét các cáo buộc” nhưng vẫn bảo vệ quy trình chấm giải hiện tại. Theo ông, cuộc thi không sử dụng công cụ phát hiện AI vì việc tải các tác phẩm chưa công bố lên nền tảng AI bên thứ ba có thể tạo ra vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và sự đồng thuận của tác giả.

“Cho tới khi xuất hiện một công cụ đủ đáng tin để phát hiện AI trong văn học, chúng tôi vẫn phải vận hành dựa trên nguyên tắc tin tưởng tác giả”, Farook nói.

Thế giới sáng tạo đang bước vào vùng xám mới

Điều khiến câu chuyện này đặc biệt gây tranh cãi nằm ở chỗ AI tạo sinh đang làm mờ đi khái niệm “tác giả”.

Nếu trước đây, việc đạo văn thường dễ phát hiện thông qua sao chép trực tiếp, thì AI hiện nay có thể tạo ra văn bản hoàn toàn mới, không trùng lặp nhưng vẫn khiến người đọc cảm thấy “thiếu linh hồn”.

Sigrid Rausing, nhà xuất bản của Granta, thừa nhận họ cũng đã dùng Claude của Anthropic để kiểm tra truyện của Nazir nhưng kết quả “không đủ kết luận”. Bà cho rằng ngay cả các công cụ phát hiện AI hiện nay cũng có thể mang thiên kiến hoặc tạo ra kết quả sai lệch.

Điều đó cho thấy một thực tế khó xử: AI detection hiện vẫn chưa đủ chính xác để trở thành “máy phát hiện nói dối” trong văn học.

Không chỉ ngành xuất bản, nhiều lĩnh vực sáng tạo khác cũng bắt đầu rơi vào khủng hoảng niềm tin vì AI. Ảnh tạo bởi AI

Không chỉ ngành xuất bản, nhiều lĩnh vực sáng tạo khác cũng bắt đầu rơi vào khủng hoảng niềm tin vì AI.

Nhà văn đoạt Nobel Olga Tokarczuk gần đây gây tranh cãi khi thừa nhận bà đã sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trong quá trình sáng tác. Trong khi đó, Steven Rosenbaum, tác giả cuốn The Future of Truth viết về sự thật trong thời đại AI, cũng phải công khai xin lỗi vì sách của ông chứa các trích dẫn “ảo giác” do AI tạo ra.

Ngay cả arXiv, nền tảng đăng tải bài nghiên cứu khoa học lớn nhất thế giới, cũng vừa công bố chính sách cấm một năm với những tác giả để lọt nội dung AI sai lệch trong bài viết học thuật.

Theo nhiều chuyên gia, điều đáng lo nhất hiện nay không phải AI viết thay con người, mà là việc con người ngày càng khó phân biệt đâu là sáng tạo thật.

Trong thế giới văn chương, nơi cảm xúc và dấu ấn cá nhân từng được xem là “bằng chứng” của sự chân thực, AI đang tạo ra một vùng xám chưa từng có. Và có lẽ, đây mới chỉ là khởi đầu.