Khuyến nghị chứng khoán – Bài 2: Phải bắt đầu từ chuẩn nghề nghiệp

Người dùng trải nghiệm ứng dụng giao dịch - đầu tư của một công ty chứng khoán. Ảnh minh họa: H.T

Pháp luật chỉ là lớp chặn cuối cùng của thị trường. Gốc rễ của vấn đề nằm ở chỗ nhiều người tham gia thị trường vẫn chưa được hình thành đầy đủ nhận thức về chuẩn nghề nghiệp, trách nhiệm phát ngôn và tác động của hành vi nghề nghiệp đối với sự công bằng của nhà đầu tư. Khi chuẩn mực đó còn mờ nhạt trong đào tạo, trong doanh nghiệp và trong chính người hành nghề, những vùng xám về thông tin sẽ còn tiếp tục tồn tại.

Điểm yếu lớn của thị trường Việt Nam không chỉ là sự tồn tại của các hội nhóm tư vấn trái phép, mà là việc nhiều người vẫn chưa xem chuẩn nghề nghiệp là bộ lọc mặc định khi tiếp nhận và truyền tải thông tin đầu tư. Nhà đầu tư thường hỏi người này nói có hay không, nói đúng mấy lần rồi, có cộng đồng theo dõi đông hay không, nhưng lại ít hỏi người đó phát biểu với tư cách gì, thuộc tổ chức nào, có chịu trách nhiệm nghề nghiệp hay không.

Ở chiều ngược lại, không ít người làm nội dung hoặc làm nghề trong lĩnh vực tài chính cũng xem việc phát biểu công khai về cổ phiếu như một quyền tự do ngôn luận, trong khi bỏ qua nghĩa vụ phải kiểm soát xung đột lợi ích và tác động của khuyến nghị đầu tư đối với hành vi của đám đông. Khi cả người nói lẫn người nghe đều không coi trọng tư cách nghề nghiệp, thị trường sẽ rất dễ bị dẫn dắt bởi sự tự tin và sức ảnh hưởng thay vì bởi kỷ luật thông tin. Đó là khoảng trống khiến những cảnh báo từ cơ quan quản lý phải lặp đi lặp lại trong nhiều năm, và đến nay mới buộc phải đi xa hơn bằng các biện pháp xử lý cụ thể.

Vấn đề này không chỉ thuộc về nhà đầu tư cá nhân, mà còn phản ánh một khoảng trống rộng hơn trong đào tạo và trong chính cách các tổ chức tài chính xây dựng văn hóa nghề nghiệp. Nhiều người được huấn luyện rất kỹ về phân tích doanh nghiệp, đọc báo cáo tài chính, đánh giá xu hướng ngành hoặc xây dựng luận điểm đầu tư, nhưng lại không được nhấn mạnh tương xứng về trách nhiệm phát ngôn, về ranh giới giữa bình luận và khuyến nghị, hay về hệ quả pháp lý của việc sử dụng thông tin và ảnh hưởng xã hội sai mục đích.

Hệ quả là người giỏi chuyên môn chưa chắc đã giỏi tự kiểm soát mình trong không gian công cộng, đặc biệt là không gian mạng. Trong một thị trường ngày càng bị chi phối bởi mạng xã hội, đây là thiếu sót rất lớn, vì kỹ năng phát ngôn lúc này không còn là chuyện phụ mà đã trở thành một phần của đạo đức hành nghề. Nếu công ty không làm rõ các chuẩn này, còn môi trường đào tạo không đưa chúng thành phản xạ nghề nghiệp từ sớm, thị trường sẽ tiếp tục sinh ra những người làm nghề giỏi phân tích nhưng yếu ý thức về trách nhiệm đối với thông tin.

Câu chuyện này trở nên đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đi qua giai đoạn then chốt của quá trình nâng hạng. Việc FTSE Russell xác định Việt Nam sẽ được chuyển từ thị trường cận biên sang thị trường mới nổi sắp tới cho thấy thị trường đang có cơ hội bước sang một giai đoạn phát triển mới. Nhưng nâng hạng không chỉ là thêm dòng vốn hay thêm sự chú ý của nhà đầu tư nước ngoài.

Nâng hạng bền vững đòi hỏi thị trường phải chứng minh được rằng cấu trúc thông tin của mình đủ minh bạch, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư đủ đáng tin và hành vi nghề nghiệp của các chủ thể tham gia đủ trưởng thành. Nếu người hành nghề không hiểu rõ trách nhiệm của mình, còn thị trường tiếp tục dung dưỡng các vùng xám giữa chia sẻ, dẫn dắt và thao túng, thì nâng hạng về mặt kỹ thuật cũng khó chuyển hóa thành chất lượng phát triển thực sự.

Việc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước siết lại các khuyến nghị đầu tư trên mạng xã hội không chỉ là xử lý một hành vi vi phạm, mà là lời cảnh báo về chất lượng nghề nghiệp của toàn thị trường. Khi các khuyến nghị đầu tư có thể chi phối dòng tiền và kỳ vọng của nhà đầu tư, nó phải được ràng buộc bởi chuẩn mực hành nghề, trách nhiệm pháp lý và ý thức bảo vệ sự công bằng của thị trường.

(*) CFA