Kiểm soát đất hiếm: Bài toán khó trong cuộc gặp Donald Trump - Tập Cận Bình

Kim loại đất hiếm đã qua xử lý hóa học, được sử dụng để sản xuất nam châm, tại Bắc Kinh (Trung Quốc). Ảnh: Kyodo/TTXVN phát

Theo truyền thông Mỹ, việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu các kim loại đất hiếm quan trọng và nam châm đất hiếm vẫn là một trong những vấn đề khó giải quyết nhất khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chuẩn bị gặp nhau trong tuần này bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc.

Trong nhiều tháng qua, các nhà sản xuất tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Ấn Độ phàn nàn về những khó khăn trong việc tiếp cận đủ lượng kim loại đất hiếm từ Trung Quốc - quốc gia chiếm vị trí chi phối trong hoạt động sản xuất toàn cầu. Các vật liệu này cần thiết để sản xuất nhiều mặt hàng, từ ô tô, tua-bin gió đến chất bán dẫn, màn hình máy tính và thiết bị quân sự.

Trung Quốc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 7 loại đất hiếm và nam châm đất hiếm từ tháng 4/2025. Sau đó, Bắc Kinh công bố một loạt hạn chế rộng hơn, dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11. Trong một diễn biến liên quan, Trung Quốc cũng cắt giảm mạnh lượng đất hiếm và nam châm xuất khẩu sang Nhật Bản, gây gián đoạn các chuỗi cung ứng phục vụ cả các nhà sản xuất Mỹ.

Cả ba vấn đề - những biện pháp kiểm soát hiện hành, các hạn chế dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11 và việc hạn chế xuất khẩu sang Nhật Bản - được dự báo sẽ là những nội dung đáng chú ý tại cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập. Hiện chưa rõ các vấn đề này sẽ được giải quyết như thế nào.

Nguồn cung bị siết

Đất hiếm trở thành vấn đề thương mại quan trọng giữa Mỹ và Trung Quốc sau khi Bắc Kinh đưa ra các quy định cấp phép xuất khẩu, chỉ hai ngày sau khi ông Trump áp mức thuế cao đối với hàng hóa Trung Quốc và hàng hóa từ hàng chục quốc gia khác vào tháng 4/2025.

Các lô hàng đất hiếm từ Trung Quốc sau đó giảm mạnh, khiến một số nhà sản xuất ở các nước khác phải cắt giảm sản lượng. Những diễn biến này cho thấy mức độ ảnh hưởng của vị thế gần như độc quyền của Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất các vật liệu quan trọng này.

Nhà Trắng cho rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ các thỏa thuận trước đây về việc cấp thêm giấy phép xuất khẩu. Một quan chức cấp cao của Mỹ nói tại cuộc họp báo hôm 18/9 rằng hoạt động giao hàng “chưa đạt mức mà chúng tôi kỳ vọng” và đây chắc chắn sẽ là một nội dung được thảo luận.

Các hiệp hội doanh nghiệp Mỹ và châu Âu cho biết nhiều lô hàng thường xuyên bị chậm, giao không đủ hoặc không được giao. Bộ Thương mại Trung Quốc xem xét từng đơn xin cấp phép xuất khẩu.

Trong khi đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn ngày 21/9 cho biết Bắc Kinh vẫn cam kết duy trì các chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng ổn định và an toàn.

Hạn chế mới từ tháng 11

Các biện pháp dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11 đang tạo thêm một vấn đề trong đàm phán. Một số quan chức Mỹ đương nhiệm và từng giữ chức cho biết Washington và Bắc Kinh đã thảo luận khả năng trì hoãn các quy định này nhưng chưa thống nhất được thời gian gia hạn.

Theo các quan chức trên, Mỹ đề xuất trì hoãn từ 6 tháng đến 1 năm, như một phần của thỏa thuận rộng hơn nhằm tạm dừng việc áp thêm thuế và các biện pháp thương mại khác.

Nếu đạt được, thỏa thuận này sẽ đẩy các căng thẳng thương mại mới sang sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, đồng thời tạo thêm thời gian để chính quyền ông Trump tiếp tục thảo luận với Bắc Kinh về thặng dư thương mại, các hạn chế nhập khẩu và chính sách trợ cấp công nghiệp.

Theo các quan chức Mỹ đương nhiệm và từng giữ chức, Trung Quốc muốn Mỹ dừng áp thêm thuế và các biện pháp thương mại khác trong phần còn lại nhiệm kỳ của Tổng thống Trump. Các quan chức Trung Quốc chưa xác nhận thông tin này và cho rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm nhằm ngăn những vật liệu này được sử dụng cho mục đích quân sự.

Các quy định mới sẽ đưa thêm 5 nguyên tố đất hiếm vào diện kiểm soát, trong đó có erbium - nguyên tố quan trọng đối với hệ thống thông tin cáp quang tại các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI) và các tuyến cáp xuyên đại dương. Các chuyên gia trong ngành cho rằng ngay cả trước khi quy định mới có hiệu lực, Trung Quốc dường như đã hạn chế hoặc trì hoãn xuất khẩu erbium.

Ellie Saklatvala, Giám đốc bộ phận kim loại của Argus Media, công ty định giá hàng hóa có trụ sở tại London, cho biết tình trạng ùn tắc đang xuất hiện tại một số cảng của Trung Quốc.

Nhật Bản và những loại đất hiếm quan trọng

Một trong những vấn đề khó giải quyết nhất có thể là việc Trung Quốc giảm mạnh xuất khẩu nam châm đất hiếm sang Nhật Bản và gần như đình chỉ xuất khẩu một số loại đất hiếm đặc biệt quan trọng, trong đó có dysprosium - nguyên tố được sử dụng rộng rãi trong nam châm dành cho ô tô và các loại chip tiên tiến.

Trung Quốc bắt đầu áp dụng các hạn chế này từ tháng 12, sau khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tuyên bố Tokyo có thể hỗ trợ bảo vệ Đài Loan/Trung Quốc.

Bắc Kinh nhìn chung xử lý hoạt động xuất khẩu đất hiếm theo từng quốc gia và hiện chưa rõ Chủ tịch Tập Cận Bình có thảo luận với ông Trump về các hạn chế đối với Nhật Bản hay không.

Khi được hỏi về xuất khẩu sang Nhật Bản ngày 21/9, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết Bắc Kinh cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng cho quân đội Nhật Bản, cũng như những mặt hàng khác có thể tăng cường năng lực quân sự của nước này.

Trung Quốc vẫn giữ vị trí chi phối

Vị thế của Trung Quốc trong ngành đất hiếm mang lại cho nước này ảnh hưởng đáng kể đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Các nhà máy tinh luyện của Trung Quốc sản xuất khoảng 90% nguồn cung toàn cầu của 4 nguyên tố đất hiếm được sử dụng rộng rãi trong lọc dầu, đánh bóng thủy tinh và sản xuất nam châm phổ thông, gồm lanthanum, cerium, neodymium và praseodymium. Bắc Kinh chưa hạn chế xuất khẩu các nguyên tố này.

Trung Quốc cũng sản xuất gần như toàn bộ nguồn cung toàn cầu của khoảng một chục nguyên tố đất hiếm khác, được sử dụng trong nhiều lĩnh vực từ chất bán dẫn, laser đến tua-bin gió và robot.

Kể từ tháng 4/2025, hoạt động xuất khẩu 7 trong số những nguyên tố này phải được cấp phép đặc biệt, trong khi các quy định dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11 sẽ mở rộng yêu cầu cấp phép đối với 5 nguyên tố còn lại.

Bắc Kinh cho biết các biện pháp kiểm soát đất hiếm nhằm ngăn chặn phổ biến vũ khí, thay vì sử dụng chúng để gây sức ép kinh tế. Tuy nhiên, mục đích quân sự chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng nhu cầu đất hiếm toàn cầu.