Kiểm soát ô nhiễm không khí vì sức khỏe cộng đồng

Một buổi sáng ở thủ đô Hà Nội. (Ảnh: Jayce Q)

Theo trang theo dõi chất lượng không khí IQAir, lúc 11 giờ ngày 14/11/2026, chỉ số chất lượng không khí của Hà Nội ở mức 156 theo thang AQI của Mỹ, thuộc ngưỡng có hại cho sức khỏe, nồng độ bụi mịn PM2.5 ở mức 62,3 µg/m³. Những chỉ số này cho thấy nguy cơ phơi nhiễm ô nhiễm không khí hiện hữu ngay trong các hoạt động đi lại, học tập và làm việc hằng ngày của người dân.

Gia tăng nguy cơ bệnh tật và ảnh hưởng đến trẻ em

Theo bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), các nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận tác động của ô nhiễm không khí ngoài trời đối với sức khỏe ở nhiều nhóm tuổi. Ở bà mẹ và trẻ sơ sinh, phơi nhiễm ô nhiễm không khí có liên quan đến nguy cơ sinh con nhẹ cân, thiếu tháng. Ở trẻ em, nguy cơ nhập viện do viêm tiểu phế quản, viêm phổi, hen suyễn và nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp tính gia tăng.

Đối với người trưởng thành, các tác động được ghi nhận gồm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong do bệnh hô hấp, tim mạch, trong đó có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ và ung thư phổi. Người cao tuổi cũng chịu nguy cơ nhập viện cao hơn do các bệnh hô hấp và tim mạch.

Dữ liệu Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu những năm qua cho thấy, ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong số các yếu tố nguy cơ gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam. Đánh giá này bao gồm cả phơi nhiễm ô nhiễm không khí ngoài trời và trong nhà, cho thấy yêu cầu bảo vệ sức khỏe cần được đặt ra cả ở môi trường công cộng lẫn nơi sinh sống.

Theo bà Enkhtsetseg Shinee, chuyên gia Tổ chức Y tế thế giới (WHO), ô nhiễm không khí gây ảnh hưởng cấp tính và mạn tính, từ bệnh tật, suy giảm chức năng đến tử vong sớm. Trên thế giới, 84% số ca tử vong liên quan đến ô nhiễm không khí là do các bệnh không lây nhiễm, gồm bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và ung thư phổi.

Mức độ ảnh hưởng cũng có sự khác biệt giữa các nhóm dân cư. Theo bà Enkhtsetseg Shinee, ngay trong cùng một thành phố, người dân có thể chịu mức phơi nhiễm và nguy cơ sức khỏe khác nhau, tùy theo nơi ở, điều kiện sinh hoạt và mức độ dễ bị tổn thương. Các trục giao thông, khu công nghiệp, điểm nóng nhiệt đô thị và khu dân cư có điều kiện nhà ở chưa bảo đảm là những khu vực cần được xem xét cụ thể.

Đối với trẻ em, nguy cơ còn gắn với đặc điểm cơ thể đang phát triển. Theo ông Abheet J. Solomon, Cố vấn cấp cao và Trưởng nhóm Toàn cầu về Sức khỏe Môi trường của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), tính trên mỗi kilogram trọng lượng cơ thể, trẻ hít vào nhiều không khí và hấp thụ nhiều chất ô nhiễm hơn người lớn, trong khi phổi, não và các cơ quan khác chưa phát triển hoàn thiện.

Một trẻ nhỏ đeo khẩu trang ngoài trời. (Ảnh: Bùi Nam Phong)

Khả năng lọc chất ô nhiễm qua đường mũi của trẻ còn hạn chế. Đường thở nhỏ khiến tình trạng viêm có thể gây cản trở luồng không khí đáng kể. Các hoạt động vui chơi, thể thao, đi bộ đến trường cũng có thể làm tăng tiếp xúc nếu diễn ra tại khu vực ô nhiễm cao.

Theo các chuyên gia, ô nhiễm không khí liên quan đến tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn cầu, đứng thứ hai trong các yếu tố nguy cơ tử vong ở nhóm tuổi này, sau suy dinh dưỡng. Gánh nặng lớn nhất tập trung tại châu Á và châu Phi.

Một nghiên cứu cũng cho thấy, khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, nguy cơ nhập viện do nhiễm khuẩn hô hấp dưới cấp tính ở trẻ dưới 5 tuổi tăng 3,51%, với tác động được ghi nhận ở độ trễ ba ngày. Trẻ em trai và nhóm từ 1 đến 2 tuổi nhạy cảm hơn so với các nhóm khác.

Theo ông Abheet J. Solomon, ảnh hưởng của các nguy cơ môi trường còn liên quan đến nhận thức, hành vi và kết quả học tập, qua đó tác động đến năng suất, thu nhập trong tương lai. Ô nhiễm không khí có thể ảnh hưởng tiêu cực đến cơ thể và não bộ đang phát triển của trẻ.

Nguồn tiếp xúc của trẻ cũng đa dạng, gồm khí thải giao thông, công nghiệp, đốt chất thải, khói từ hoạt động nấu nướng, sưởi ấm và khói thuốc thụ động. Vì vậy, việc đánh giá tác động cần bao gồm cả ô nhiễm ngoài trời và trong gia đình, trường học.

Tổn thất đối với đời sống và nền kinh tế

Sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh, nhập viện và tử vong sớm làm tăng nhu cầu chăm sóc, điều trị, gây áp lực đối với gia đình và hệ thống y tế. Những ảnh hưởng kéo dài còn liên quan đến khả năng làm việc, học tập và chất lượng cuộc sống của người dân.

Theo ông David Payne, đại diện Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, chi phí do ô nhiễm không khí phát sinh từ nhiều mặt: bệnh tật, tử vong sớm, chi phí điều trị bệnh hô hấp, tim mạch và suy giảm năng suất. Người lao động có thể phải nghỉ làm do bệnh hoặc tiếp tục làm việc khi sức khỏe suy giảm, ảnh hưởng đến hiệu suất và sản lượng lao động.

Trong đánh giá của UNDP, gánh nặng kinh tế bao gồm chi phí từ ngân sách, chi tiêu của hộ gia đình, tổn thất do rút khỏi lực lượng lao động và giảm năng suất tại nơi làm việc. Những ảnh hưởng đến nhận thức, kết quả học tập của trẻ em cũng cần được xem xét trong mối liên hệ với thu nhập và năng suất.

Tại Việt Nam, riêng ô nhiễm không khí gây ra ít nhất 70.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam, và thiệt hại kinh tế hơn 13 tỷ USD hàng năm, gần 4% GDP của cả nước.

Một ống khói thải khí ra bầu trời. (Ảnh: Thái Trường Giang)

Phạm vi tác động cũng có thể vượt ra ngoài địa phương phát sinh nguồn thải. Theo Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, chuyên gia môi trường, dưới ảnh hưởng của điều kiện khí tượng, chất ô nhiễm có thể vận chuyển liên tỉnh, tích tụ cục bộ và hình thành các đợt ô nhiễm trên phạm vi vùng. Vì vậy, đánh giá tác động đối với người dân tại một địa phương cần được đặt trong mối liên hệ với nguồn thải của các khu vực lân cận.

Theo bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), bằng chứng về gánh nặng bệnh tật, chi phí y tế liên quan đến ô nhiễm không khí vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung tại một số đô thị lớn, trong khi dữ liệu khu vực công nghiệp còn khan hiếm, thiếu các đánh giá dài hạn và tác động tổng hợp của nhiều chất ô nhiễm.

Những hạn chế này khiến việc lượng hóa đầy đủ thiệt hại còn khó khăn. Bên cạnh số ca nhập viện và tử vong, cần tiếp tục đánh giá chi phí chăm sóc, thời gian lao động bị mất và ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của trẻ em. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp làm rõ tổn thất đối với gia đình, hệ thống y tế và nền kinh tế.

Nhìn nhận những tác động này là cơ sở để xác định nguồn thải, khu vực và nhóm dân cư cần ưu tiên bảo vệ, đồng thời lựa chọn giải pháp kiểm soát phù hợp và đánh giá lợi ích của việc cải thiện chất lượng không khí.