Kiểm soát thuốc lá: Đồng bộ giải pháp để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách

Trong bối cảnh phương thức kinh doanh ngày càng thay đổi dưới tác động của công nghệ số và thương mại điện tử, việc hoàn thiện chính sách không chỉ dừng ở việc điều chỉnh các quy định tại điểm bán mà còn cần tính đến sự dịch chuyển của hoạt động phân phối trên toàn thị trường nhằm bảo đảm mục tiêu kiểm soát thuốc lá được thực hiện hiệu quả, phù hợp với thực tiễn.

Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển của các nền tảng trực tuyến, hoạt động mua bán thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá nhập lậu, đã có nhiều thay đổi. Nếu trước đây việc kinh doanh chủ yếu diễn ra trực tiếp tại các điểm bán, hiện nhiều giao dịch được thực hiện qua điện thoại, mạng xã hội hoặc các dịch vụ giao hàng... Hàng hóa có thể được chia nhỏ, cất giữ tại nhiều địa điểm khác nhau và chỉ được đưa tới khi có khách đặt mua.

Thuốc lá lậu không những gây nguy hại cho sức khỏe con người mà còn gây thiệt hại cho nền kinh tế do thất thu ngân sách hàng ngàn tỉ đồng.

Cách thức này khiến số lượng thuốc được bày bán giảm, trong khi việc xác định số lượng thông qua các hình thức cung ứng khác là khó. Vì vậy, số lượng thuốc lá xuất hiện tại điểm bán chưa phản ánh đầy đủ quy mô lưu thông của hàng hóa trên thị trường. Điều này đặt ra yêu cầu công tác quản lý hiện nay cần tiếp cận theo hướng toàn diện hơn, kết hợp giữa kiểm tra tại điểm bán và theo dõi nguồn cung, dòng lưu chuyển hàng hóa, cũng như các phương thức giao dịch mới.

Theo số liệu của các lực lượng chức năng, thời gian qua, Bộ đội Biên phòng và Công an tỉnh An Giang đã thu giữ hơn 72.000 bao thuốc lá nhập lậu; tại Tây Ninh, lượng thuốc lá bị thu giữ hơn 150.000 bao cùng hàng nghìn kilogram nguyên liệu thuốc lá; trong khi tại TP. Hồ Chí Minh, lực lượng chức năng tiếp tục phát hiện gần 13.000 bao thuốc lá nhập lậu lưu thông trên thị trường nội địa. Những kết quả này cho thấy nỗ lực của các lực lượng chức năng trong đấu tranh chống buôn lậu, đồng thời phản ánh tính chất phức tạp của hoạt động vận chuyển, phân phối thuốc lá bất hợp pháp.

Bên cạnh nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng, thuốc lá nhập lậu còn gây thất thu ngân sách nhà nước, tạo môi trường cạnh tranh không bình đẳng đối với các doanh nghiệp và hộ kinh doanh chấp hành đầy đủ quy định của pháp luật. Do đó, cùng với các giải pháp về phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc tiếp tục nâng cao hiệu quả quản lý thị trường, kiểm soát nguồn hàng và xử lý nghiêm các hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá nhập lậu vẫn là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và giữ gìn môi trường kinh doanh lành mạnh.

Đồng bộ quy định với điều kiện thực thi

Trong dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi), một trong những nội dung được đề xuất là quy định không được trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ. Mục tiêu nhằm giảm mức độ hiện diện của sản phẩm thuốc lá trước công chúng, hạn chế khả năng tiếp cận của người chưa thành niên và góp phần thực hiện các mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Đây là định hướng đã được nhiều quốc gia áp dụng trong lộ trình tăng cường kiểm soát thuốc lá. Hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật mà còn gắn chặt với năng lực tổ chức thực hiện, điều kiện quản lý thị trường và sự phối hợp giữa các lực lượng chức năng.

Trong bối cảnh mạng lưới bán lẻ ở Việt Nam còn phân tán, việc triển khai quy định mới đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về cơ sở dữ liệu, hướng dẫn nghiệp vụ và quy trình kiểm tra. Khi sản phẩm được lưu giữ trong khu vực không trưng bày, công tác kiểm tra sẽ cần kết hợp việc đối chiếu tem, nhãn, hóa đơn, chứng từ và nguồn gốc hàng hóa để bảo đảm phân biệt rõ sản phẩm hợp pháp với hàng nhập lậu.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý thị trường, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan chức năng và nâng cao năng lực giám sát đối với các kênh kinh doanh mới trong môi trường số.

Sự phân mảnh của các mạng lưới phân phối khiến việc phát hiện, điều tra và xử lý
các đường dây buôn lậu thuốc lá trở nên khó khăn hơn.

Nhiều quốc gia đã triển khai quy định hạn chế hoặc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, song đều đi kèm lộ trình thực hiện và hướng dẫn cụ thể. Thực tiễn cho thấy việc hạn chế trưng bày thuốc lá cần được triển khai một cách có mục đích và đồng bộ với các giải pháp kiểm soát thị trường, phòng, chống buôn lậu và tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân để đạt được mục tiêu về sức khỏe cộng đồng.

Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện chính sách cần bám sát điều kiện thực tế của thị trường trong nước khi thị trường bán lẻ của Việt Nam cực kỳ phân mảnh và rải rác, đồng thời có lộ trình phù hợp để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hộ kinh doanh chuẩn bị các điều kiện cần thiết.

Hướng tới chính sách hiệu quả và bền vững

Trong bối cảnh phương thức kinh doanh và phân phối thuốc lá liên tục thay đổi, việc hoàn thiện chính sách cần được đặt trong tổng thể các giải pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá và quản lý thị trường. Bên cạnh việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cần tiếp tục nâng cao năng lực thực thi, tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý, đồng thời đẩy mạnh phối hợp giữa các lực lượng chức năng từ khâu kiểm soát biên giới đến giám sát lưu thông trên thị trường nội địa.

Việc triển khai các quy định mới cũng cần được đánh giá trên nhiều tiêu chí, không chỉ ở mức độ giảm sự hiện diện của sản phẩm tại điểm bán mà còn ở khả năng ngăn chặn thuốc lá nhập lậu, phát hiện và xử lý vi phạm, cũng như mức độ tuân thủ của các cơ sở kinh doanh.

Cùng với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về điểm bán, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh trên môi trường số và đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với thị trường thuốc lá.

Có thể thấy, mục tiêu của việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là xây dựng môi trường sống lành mạnh, bảo vệ sức khỏe nhân dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với thị trường thuốc lá. Khi các giải pháp về hoàn thiện pháp luật, kiểm soát thị trường, phòng, chống buôn lậu, chuyển đổi số và tuyên truyền được triển khai đồng bộ, chính sách sẽ có thêm điều kiện để phát huy hiệu quả, góp phần giảm tác hại của thuốc lá và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh.