Kiểm soát xung đột lợi ích, bảo đảm tính độc lập của nghề luật sư

Đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình phát biểu thảo luận. Ảnh: N. TRƯỜNG

Hoạt động chuyên môn của luật sư không thể bị chi phối như hoạt động kinh doanh

Theo Tờ trình của Chính phủ, Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) bổ sung quy định cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn từ hai thành viên trở lên có thành viên góp vốn không phải luật sư, khi đáp ứng điều kiện về quy mô, thời gian hoạt động và tỷ lệ vốn góp theo quy định của Chính phủ. Định hướng này nhằm phát triển các tổ chức hành nghề luật sư có quy mô lớn, chuyên nghiệp, đủ năng lực đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường dịch vụ pháp lý.

Tuy nhiên, đây cũng là nội dung mới liên quan trực tiếp đến tính độc lập nghề nghiệp và cơ chế quản lý hoạt động luật sư. Từ góc độ cơ quan thẩm tra, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng, hoặc nghiên cứu thí điểm với phạm vi hạn chế và cơ chế giám sát riêng biệt.

Thảo luận tại Tổ về nội dung này, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình (Đoàn Hưng Yên) nhấn mạnh, vấn đề là làm thế nào để huy động vốn phát triển hãng luật mà vẫn bảo đảm luật sư độc lập khi phục vụ khách hàng.

Theo đại biểu, để bảo đảm độc lập nghề nghiệp, Dự thảo Luật chỉ cấm người góp vốn can thiệp trực tiếp vào hoạt động chuyên môn thì chưa đủ. Nhà đầu tư vẫn có thể tác động thông qua quyền biểu quyết, bổ nhiệm người quản lý hoặc quyết định ngân sách. Đặc biệt, nếu nhà đầu tư có lợi ích liên quan đến bên đối lập của khách hàng, quyền quản trị có thể trở thành công cụ gây sức ép buộc công ty luật từ chối vụ việc hoặc thay đổi phương án bảo vệ.

Đại biểu đề nghị quy định ngay trong Điều 19 Dự thảo Luật giới hạn tổng tỷ lệ vốn góp của người không phải luật sư, có thể theo mức không quá 30%; đồng thời kiểm soát cả sở hữu gián tiếp để tránh chia nhỏ vốn nhằm vượt giới hạn.

“Cùng với giới hạn vốn, Luật cũng cần bảo đảm luật sư nắm quyền quyết định chuyên môn, nhà đầu tư không có quyền phủ quyết việc nhận vụ việc, nội dung tư vấn hoặc phương án bảo vệ khách hàng” - đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình đề xuất.

Cùng quan tâm vấn đề này, đại biểu Nguyễn Phương Thủy - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, nhìn nhận muốn phát triển tổ chức hành nghề luật sư có quy mô, đội ngũ chuyên gia giỏi, công nghệ và cơ sở dữ liệu tốt, đủ khả năng tham gia giải quyết tranh chấp quốc tế, các quan hệ pháp luật có yếu tố nước ngoài, ngoài nhân lực còn rất cần nguồn lực tài chính.

Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh: tổ chức hành nghề luật sư có thể vận hành theo mô hình doanh nghiệp, nhưng hoạt động chuyên môn của luật sư không thể bị chi phối như hoạt động kinh doanh thông thường.

Nhà đầu tư không trực tiếp tư vấn hoặc quyết định phương án xử lý vụ việc vẫn có thể tạo áp lực thông qua việc bổ nhiệm người quản lý, phân bổ ngân sách hay cơ chế thưởng, phạt gắn với lợi nhuận. Khi đó, luật sư có nguy cơ ưu tiên lợi ích tài chính hơn quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy phát biểu thảo luận. Ảnh: VĂN TUYẾN

Vì vậy, đại biểu đề nghị, cùng với việc cấm can thiệp trực tiếp, cần làm rõ những hình thức chi phối gián tiếp thông qua quyền quản trị và lợi ích tài chính. Các quyết định về nội dung tư vấn, phương án xử lý vụ việc và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng phải do luật sư chịu trách nhiệm chuyên môn quyết định độc lập.

Trong khi đó, đại biểu Hồ Sỹ Hùng (Đoàn TP. Hà Nội) đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa các quy định về công ty luật hợp danh, công ty luật trách nhiệm hữu hạn với Luật Doanh nghiệp. Trường hợp xác định đây là mô hình tổ chức đặc thù của hoạt động luật sư, Dự thảo cần quy định cụ thể, nhất là nguyên tắc áp dụng khi có sự khác nhau giữa hai luật, tránh phát sinh vướng mắc về quyền, lợi ích và trách nhiệm pháp lý của công ty, luật sư hành nghề.

Làm rõ cơ chế đặt hàng dịch vụ pháp lý

Cùng với định hướng phát triển tổ chức hành nghề luật sư, một điểm mới đáng chú ý trong Dự thảo Luật là Chính phủ đề xuất mở rộng phạm vi cung cấp dịch vụ pháp lý, trong đó cho phép luật sư ký hợp đồng với cơ quan, doanh nghiệp nhà nước; tham gia thẩm định dự án trọng điểm, làm hòa giải viên, trọng tài viên, quản tài viên. Đây là cơ sở để luật sư tham gia sâu hơn vào hoạt động tư vấn, phòng ngừa rủi ro pháp lý.

Góp ý hoàn thiện quy định này, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình đề nghị Dự thảo cần làm rõ giá trị của ý kiến luật sư trong quá trình quyết định dự án và ranh giới trách nhiệm giữa người tư vấn với cơ quan có thẩm quyền.

Theo đại biểu, nếu không phân định rõ, cơ quan nhà nước có thể e ngại thuê luật sư do chưa có cơ chế sử dụng, chi trả cụ thể; hoặc ý kiến luật sư bị hiểu như sự xác nhận dự án đã đầy đủ điều kiện pháp lý, từ đó làm mờ trách nhiệm của cơ quan quyết định.

Đại biểu cũng lưu ý, với các dự án hạ tầng, năng lượng, một cam kết bất lợi có thể gây thiệt hại kéo dài nhiều năm. Do đó, việc sử dụng luật sư từ giai đoạn chuẩn bị, đàm phán hợp đồng sẽ giúp nhận diện sớm các rủi ro.

Đại biểu đề nghị Dự thảo Luật quy theo hướng cho phép tổ chức hành nghề luật sư được cung cấp ý kiến pháp lý độc lập theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền trong các giai đoạn chuẩn bị, đàm phán hợp đồng.

Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự án Luật Luật sư (sửa đổi). Ảnh: N. TRƯỜNG

Đồng thời, ý kiến pháp lý phải được xác định là căn cứ tham khảo chuyên môn, không thay thế kết quả thẩm định theo luật chuyên ngành và trách nhiệm của người quyết định dự án. Tổ chức hành nghề luật sư chịu trách nhiệm về chất lượng tư vấn, bồi thường thiệt hại do lỗi trong phạm vi dịch vụ đã nhận; cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm về việc xem xét, sử dụng ý kiến và quyết định của mình.

Để cơ chế này khả thi, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình đề nghị giao Chính phủ quy định việc lựa chọn, thuê tổ chức hành nghề luật sư, nguồn kinh phí và yêu cầu kiểm soát xung đột lợi ích, phù hợp với pháp luật về ngân sách, đấu thầu và các quy định liên quan.

Đại biểu Trần Thị Thu Phước (Đoàn Quảng Ngãi) cũng cho biết, nhu cầu thuê luật sư tại địa phương rất lớn, từ thẩm định pháp lý các dự án đầu tư lớn đến tư vấn giải quyết khiếu kiện hành chính về đất đai, bồi thường, giải phóng mặt bằng và tranh chấp hợp đồng. Tuy nhiên, nếu chưa có định mức chi và quy trình lựa chọn, đặt hàng dịch vụ pháp lý rõ ràng, các cơ quan hành chính sẽ e ngại việc thuê luật sư.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định giao Chính phủ hướng dẫn cơ chế lựa chọn tổ chức hành nghề luật sư, phương thức đặt hàng và định mức chi từ ngân sách nhà nước, tạo cơ sở pháp lý thống nhất, minh bạch cho việc thuê luật sư tư vấn, thẩm định pháp lý và bảo vệ quyền lợi trong các vụ việc tranh chấp.