Kiểm toán dự án đầu tư công trình: Lấp 'khoảng trống' hướng dẫn, đồng bộ chuẩn mực mới

Hướng dẫn kiểm toán dự án đầu tư XDCT cần được cập nhật tương ứng để đáp ứng yêu cầu kiểm toán trong bối cảnh mới. Ảnh: TL

Những “khoảng trống” trong hướng dẫn kiểm toán

Theo TS. Cù Hoàng Diệu - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành Ib, hiện nay, Hệ thống Chuẩn mực KTNN đã được xây dựng và cập nhật cơ bản phù hợp với thông lệ quốc tế cũng như thực tiễn của Việt Nam. Tuy nhiên, một số hướng dẫn nghiệp vụ kiểm toán vẫn chưa được sửa đổi, bổ sung kịp thời, trong đó có hướng dẫn kiểm toán DAĐT-XDCT.

Nghiên cứu về hoàn thiện hướng dẫn kiểm toán DAĐT-XDCT theo Hệ thống Chuẩn mực KTNN 2024 do ThS. Lý Thành Công - KTNN chuyên ngành II - thực hiện đã nêu rõ, trong kế hoạch kiểm toán hằng năm, số lượng các cuộc kiểm toán DAĐT luôn chiếm tỷ trọng cao, mang nhiều giá trị đóng góp cho công tác quản lý, sử dụng hiệu quả tài chính công, tài sản công. Vì vậy, khi Hệ thống Chuẩn mực KTNN mới ban hành và khung pháp lý liên quan được sửa đổi, hướng dẫn kiểm toán dự án đầu tư XDCT cần được cập nhật tương ứng để bảo đảm thống nhất từ chuẩn mực, quy trình đến phương pháp, mẫu biểu, đáp ứng yêu cầu kiểm toán trong bối cảnh mới.

Hơn nữa, đặc thù của các DAĐT-XDCT là quy mô tài chính lớn, thời gian thực hiện dài, liên quan đến nhiều chủ thể và chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định pháp luật khác nhau. Nếu thiếu các hướng dẫn cụ thể, thống nhất, KTV sẽ lúng túng trong việc lựa chọn nội dung trọng tâm, xác định phạm vi kiểm tra, xây dựng kế hoạch và đánh giá bằng chứng.

ThS. Lý Thành Công cho rằng, hướng dẫn kiểm toán DAĐT-XDCT ban hành theo Quyết định số 47/2021/QĐ-KTNN (Hướng dẫn 47) dù đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình phương pháp kiểm toán nhưng cũng có nhiều điểm chưa tương thích, chưa cập nhật kịp thời so với bối cảnh hiện nay, đặc biệt là phương pháp tiếp cận, quy trình, báo cáo kiểm toán.

Theo đó, xét về phương pháp tiếp cận khi lập kế hoạch kiểm toán, Hướng dẫn 47 xây dựng chương trình kiểm toán theo danh mục nội dung tương đối cố định. Trong khi đó, Chuẩn mực KTNN mới (số 2300, 2315 và 2320) yêu cầu KTV xây dựng kế hoạch kiểm toán dựa trên đánh giá rủi ro toàn diện, gắn chặt giữa rủi ro, trọng yếu và thiết kế thủ tục kiểm toán.

Về tổ chức thực hiện kiểm toán và thu thập bằng chứng, Hướng dẫn 47 chủ yếu tập trung vào việc kiểm tra tính tuân thủ và đối chiếu hồ sơ. Trong khi đó, Hệ thống Chuẩn mực KTNN 2024 yêu cầu KTV phải đa dạng hóa phương pháp thu thập bằng chứng, kết hợp kiểm tra chi tiết, phân tích xu hướng, xác nhận độc lập, sử dụng chuyên gia và khai thác dữ liệu điện tử.

Đối với tổ chức và quản lý hồ sơ kiểm toán, Hướng dẫn 47 chưa gắn chặt hồ sơ với tư duy tiếp cận rủi ro, thiết kế thủ tục và hình thành kết luận theo yêu cầu của chuẩn mực mới. Ngoài ra, khi lập và trình bày báo cáo kiểm toán, Hướng dẫn 47 tập trung vào việc nêu sai sót, kiến nghị xử lý tài chính và quản lý. Trong khi đó, Chuẩn mực KTNN mới bổ sung nhiều yêu cầu về trình bày các vấn đề kiểm toán quan trọng, đoạn nhấn mạnh, đoạn vấn đề khác và trách nhiệm đối với thông tin khác.

Bên cạnh đó, Hướng dẫn 47 chưa xây dựng được cơ chế kiểm soát chất lượng theo hướng hiện đại, thực hiện kiểm soát ở cả ba cấp độ: Cá nhân, đoàn kiểm toán và đơn vị. Hướng dẫn cũng chưa gắn chặt công tác theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán với kết quả đánh giá rủi ro, hiệu quả và tính bền vững của dự án…

Kế thừa quy định hiện hành, cập nhật yêu cầu mới

Từ những điểm chưa phù hợp nêu trên, ThS. Lý Thành Công nhận định, việc hoàn thiện hướng dẫn kiểm toán DAĐT-XDCT cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, vừa kế thừa Hướng dẫn 47, vừa cập nhật đầy đủ các yêu cầu mới của Hệ thống Chuẩn mực KTNN 2024.

Trước hết, cần rà soát và chuẩn hóa toàn bộ hệ thống viện dẫn Chuẩn mực KTNN mới, bảo đảm các yêu cầu về đánh giá rủi ro, xác định trọng yếu, thu thập bằng chứng kiểm toán và trách nhiệm của KTV. Đặc biệt, cần bổ sung các nội dung liên quan đến báo cáo kiểm toán, kiểm soát chất lượng và trách nhiệm giải trình, bảo đảm tính đầy đủ và thống nhất của nền tảng pháp lý và nghiệp vụ.

Đối với thu thập và đánh giá bằng chứng, hướng dẫn kiểm toán không chỉ dừng ở việc quy định các phương pháp và nguyên tắc về tính đầy đủ, thích hợp mà phải bổ sung các yêu cầu về sử dụng tài liệu, thông tin do đơn vị được kiểm toán tạo lập; đánh giá công việc của cán bộ chuyên môn và chuyên gia do đơn vị thuê; xử lý các trường hợp bằng chứng không nhất quán hoặc thiếu độ tin cậy; lựa chọn phần tử kiểm tra phù hợp với mục tiêu và rủi ro kiểm toán. Đồng thời, bổ sung hướng dẫn riêng đối với các khoản mục, sự kiện đặc biệt như hàng tồn kho, tranh chấp, nghĩa vụ tiềm tàng và các thông tin thuyết minh trọng yếu.

Một nội dung quan trọng khác cần được bổ sung là yêu cầu về vận dụng xét đoán nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình: KTV phải thể hiện rõ trong hồ sơ kiểm toán cơ sở của các xét đoán nghề nghiệp liên quan đến xác định rủi ro, trọng yếu, lựa chọn nội dung kiểm toán và đánh giá sai sót. Bên cạnh đó, tích hợp các yêu cầu về kiểm soát chất lượng kiểm toán theo hướng toàn diện, xuyên suốt toàn bộ quá trình kiểm toán DAĐT-XDCT, từ khâu chuẩn bị, thực hiện đến kết thúc và theo dõi sau kiểm toán.

Trong bối cảnh số hóa và liên thông dữ liệu, hướng dẫn cần bổ sung nội dung về ứng dụng công nghệ thông tin, bao gồm: Quy định việc khai thác và phân tích dữ liệu trong quá trình kiểm toán; ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu để phát hiện các dấu hiệu bất thường về chi phí, khối lượng và tiến độ; sử dụng các phần mềm hỗ trợ trong lựa chọn mẫu kiểm toán và quản lý hồ sơ kiểm toán.

Hệ thống Chuẩn mực KTNN 2024 nhấn mạnh tiếp cận kiểm toán dựa trên rủi ro và trọng yếu, tăng cường đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ. Thực tế cho thấy, Hướng dẫn 47 mới chỉ đề cập nội dung này ở mức khái quát, vì vậy, cần bổ sung nhận diện và đánh giá rủi ro cụ thể theo từng giai đoạn của dự án, quy định rõ việc đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ của chủ đầu tư và các bên liên quan để xác định phạm vi và mức độ kiểm toán phù hợp.

Việc ban hành hướng dẫn kiểm toán DAĐT-XDCT theo Hệ thống Chuẩn mực KTNN mới sẽ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với công tác đào tạo và tập huấn KTV./.