Giống lạc mới, công nghệ chế biến mở hướng xuất khẩu cho nông sản Nghệ An

Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp" với sự đồng hành của mô hình "3 nhà" không chỉ giúp phục hồi vị thế của cây trồng chủ lực chịu hạn này, mà còn mở ra triển vọng làm giàu bền vững cho người nông dân trước sự biến đổi khí hậu khắc nghiệt.

Năm 2025, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung Bộ đã đưa giống lạc mới L29 dự kiến cho năng suất đạt trên 3,7 tấn/ha, giúp tăng hiệu quả kinh tế hơn 15% so với các ruộng ngoài mô hình tại một số địa phương trồng lạc.

Chuyển đổi cơ cấu giống

Nghệ An là một trong những vùng trọng điểm sản xuất lạc của cả nước với diện tích gieo trồng duy trì ổn định ở mức gần 9.000 ha mỗi năm. Sản phẩm lạc nơi đây vốn có thế mạnh nhờ hương vị thơm ngon, độ béo bùi đặc trưng và rất được thị trường ưa chuộng. Dù sở hữu tiềm năng dồi dào về đất đai, song những năm gần đây, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, hạn hán kéo dài cùng với sự thoái hóa nghiêm trọng của các bộ giống cũ và phương thức canh tác lạc hậu đã khiến diện tích gieo trồng có xu hướng sụt giảm mạnh.

Tại xóm Trung Trường, bà Cao Thị Soa chia sẻ, với 6 sào đất trước đây chuyên canh giống lạc L14 truyền thống, do canh tác liên tục trong nhiều năm nên giống bị hiện tượng "lại", củ lạc trở nên sần sùi, không còn bóng đẹp và rất dễ nhiễm bệnh héo xanh. Năng suất bình quân hiện tại bị kéo giảm sâu, chỉ còn đạt khoảng 1,2 - 1,3 tạ/sào. Đây cũng là thực trạng chung tại nhiều vựa lạc trong tỉnh khi các dòng giống chủ lực một thời như L14, Sen thắt, Sen lai sau thời gian dài sản xuất đại trà đã bộc lộ dấu hiệu thoái hóa rõ rệt.

Trước yêu cầu phải bảo vệ thương hiệu và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân, ngành nông nghiệp địa phương đã bắt tay với các cơ quan khoa học để triển khai chiến lược đổi mới chất lượng giống một cách bài bản.

Năm 2025, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung Bộ đã đưa giống lạc mới L29 dự kiến cho năng suất đạt trên 3,7 tấn/ha, giúp tăng hiệu quả kinh tế hơn 15% so với các ruộng ngoài mô hình tại một số địa phương trồng lạc. Đây chính là tiền đề then chốt để thay thế các dòng giống đã thoái hóa trên diện rộng.

Điển hình là mô hình “Sản xuất lạc giống xác nhận vụ Thu Đông” quy mô 54 ha tại xã Diễn Châu. Bằng việc đưa các giống chủ lực gồm L20, L14 và TK10 cấp xác nhận vào gieo trồng, địa phương đã từng bước hình thành hệ thống cung ứng giống chuẩn hóa, sạch bệnh cho các vùng nguyên liệu trọng điểm, chấm dứt thói quen sử dụng hạt giống trôi nổi của người dân.

Mặc dù thời tiết vụ Thu Đông năm nay bất thuận, chịu ảnh hưởng của cơn bão số 10, mưa nhiều trong suốt giai đoạn sinh trưởng của cây lạc. Tuy nhiên, mô hình triển khai áp dụng đồng bộ kỹ thuật trong sản xuất lạc bao gồm: giống mới chất lượng cao, che phủ nilong, bón phân cân đối, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, nên cây lạc vẫn sinh trưởng, phát triển tốt.

Các "vựa lạc" lớn như Diễn Châu, An Châu, Hải Châu, Trung Lộc…có năng suất bình quân từ 34 - 36 tạ/ha, hàng năm cung ứng ra thị trường hàng ngàn tấn lạc hàng hóa chất lượng cao.

Ông Đặng Ngọc Anh – Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Diễn Hoa cho biết: Với bộ giống mới này năng suất lạc mô hình đạt khoảng 3 tấn/ha, cao hơn nhiều so với giống cũ trước đó. Tháng 8 tới sẽ mở rộng diện tích trồng lạc mới lên tới 60 ha, bà con tiếp tục được cấp giống, che phủ nilong, hỗ trợ kỹ thuật… Đây sẽ là tiền đề vững chắc để địa phương hướng tới mục tiêu hình thành vùng sản xuất lạc tập trung, nâng cao giá trị kinh tế và tạo thu nhập bền vững cho người nông dân trong các vụ tiếp theo.

Tại xã Trung Lộc, toàn xã có 116 ha lạc nhưng chủ yếu vẫn là các giống cũ, năng suất bình quân chỉ dao động ở mức thấp từ 26 - 28 tạ/ha.

Bà Nguyễn Thị Bích, Phụ trách phòng Kinh tế xã Trung Lộc cho biết: Địa phương đã phối hợp với Dự án Khuyến nông Trung ương đưa giống lạc mới L29 vào trồng thử nghiệm trên quy mô 3 ha tại xóm 3, xã Trung Lộc. Khi tham gia mô hình, bà con được hỗ trợ 50% chi phí về giống, phân bón và nilon phủ luống. Kết quả thực tế cho thấy giống L29 có ưu điểm vượt trội: củ sai, hạt to, vỏ sáng màu và có khả năng chống chịu bệnh tốt.

Đa dạng hóa chuỗi sản phẩm

Nếu chỉ dừng lại ở bán sản phẩm thô sẽ khiến người nông dân mãi luẩn quẩn trong vòng xoáy "được mùa mất giá". Do đó, Nghệ An đã chuyển sang chế biến sâu và đa dạng hóa các sản phẩm từ lạc. Đây được xem là mũi đột phá chiến lược để nâng tầm giá trị nông sản lên gấp nhiều lần, giúp hạt lạc Nghệ An tự tin thâm nhập vào các chuỗi cung ứng toàn cầu có tiêu chuẩn khắt khe.

Dự án “Phổ cập giống lạc chất lượng cao và nâng cao giá trị gia tăng cây lạc ở Việt Nam” (giai đoạn 2024 – 2029) do Chương trình Nông nghiệp Quốc tế Hàn Quốc tại Việt Nam (Tổng Cục Phát triển nông thôn Hàn Quốc) hỗ trợ không chỉ dừng lại ở việc chuyển giao kỹ thuật canh tác thích ứng với thiên tai khắc nghiệt, mà còn thiết lập chuỗi liên kết giá trị khép kín từ đồng ruộng đến nhà máy. Trong vụ Thu Đông, mặc dù thời tiết bất lợi với mưa lớn kéo dài ảnh hưởng tới cây trồng ngoài mô hình, song 54 ha lạc tại Diễn Châu vẫn phát triển ổn định, cho củ chắc khỏe.

Ông Bùi Văn Hùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung Bộ cho biết: Toàn bộ sản lượng lạc L20 tại đây đã được các doanh nghiệp bao tiêu, đưa vào dây chuyền công nghệ để tinh chế thành sản phẩm bơ lạc thượng hạng. Sản phẩm này không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm, dinh dưỡng trong nước mà còn xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Hàn Quốc và bước đầu chinh phục được người tiêu dùng tại quốc gia này.

Tại các "vựa lạc" lớn như Diễn Châu, An Châu, Hải Châu, Trung Lộc… có năng suất bình quân đạt từ 34 - 36 tạ/ha, hàng năm cung ứng ra thị trường hàng ngàn tấn lạc hàng hóa chất lượng cao. Để tối ưu hóa giá trị trên từng đơn vị diện tích, mô hình luân canh gối vụ thông minh với công thức: "Lạc xuân + vừng/dưa hấu + ngô/rau vụ đông" đã được phổ biến rộng rãi, tạo ra những cánh đồng cho thu nhập vượt trội, dao động từ 100 - 160 triệu đồng/ha.

Mô hình “Sản xuất lạc giống xác nhận vụ Thu Đông” tại xã Diễn Châu từng bước hình thành hệ thống cung ứng giống chuẩn hóa, sạch bệnh cho các vùng nguyên liệu trọng điểm, chấm dứt thói quen sử dụng hạt giống trôi nổi của người dân.

Sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân vào chế biến sau thu hoạch đã góp phần nâng cao giá trị nông sản. Nhờ quy trình sản xuất sạch, kiểm soát nghiêm ngặt từ bóc vỏ thủ công đến sấy tiêu chuẩn, sản phẩm Lạc Sen của Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Nông lâm thủy sản Sỹ Thắng, xã An Châu đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao.

Hiện tại, với sản lượng tiêu thụ khoảng 1.000 tấn/năm, sản phẩm không chỉ phủ sóng hệ thống siêu thị trong nước mà còn xuất khẩu sang các thị trường lớn, khắt khe như châu Âu, Nhật Bản và Trung Quốc. Việc chế biến sâu này giúp kéo dài thời gian bảo quản, nâng cao giá trị, đồng thời ổn định giá cả và bảo vệ nông dân trước biến động thị trường.

Anh Nguyễn Sỹ Thắng – Giám đốc Công ty chia sẻ: "Không dừng lại ở OCOP 4 sao, thời gian tới, công ty sẽ áp dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến, đầu tư đồng bộ vào công nghệ chế biến sâu và bảo quản hiện đại, phấn đấu đưa thương hiệu lạc sen xứ Nghệ tiến tới chuẩn OCOP 5 sao, khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường quốc tế, đồng thời nâng cao thu nhập cho bà con nông dân tại vùng nguyên liệu".

Ông Tạ Quang Sáng – Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Nghệ An nhấn mạnh: Để cây lạc thực sự tạo nên bước bứt phá mạnh mẽ và bền vững, trọng tâm là phải song hành giữa việc khôi phục, bảo tồn giống lạc Sen đặc sản bản địa với việc đưa các giống mới có năng suất, chất lượng cao vào thâm canh đại trà. Đồng thời, tăng cường đầu tư công nghệ hiện đại vào khâu bảo quản sau thu hoạch và chế biến sâu, đáp ứng các rào cản kỹ thuật khắt khe của các thị trường xuất khẩu.

Sự chuyển mình của vùng lạc Nghệ An hiện nay là kết quả từ mô hình liên kết chặt chẽ giữa “3 nhà”: Nhà nông chủ động thay đổi tư duy, nhà khoa học chuyển giao giải pháp công nghệ, giống sạch và nhà doanh nghiệp định hướng thị trường, đầu tư chế biến sâu. Dưới sự trợ lực từ các cơ chế, chính sách thúc đẩy của nhà nước, cây lạc đang khẳng định vị thế là cây trồng làm giàu, đóng góp vào sự phát triển bền vững của kinh tế nông nghiệp nông thôn địa phương.