Kiểm toán tích hợp: Đổi mới cách tiếp cận, đánh giá toàn diện chương trình, chính sách

Đoàn công tác KTNN Việt Nam do Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa dẫn đầu thăm và làm việc với SAI Ấn Độ, tháng 5/2026. Ảnh: TL

Từ kiểm toán từng đơn vị đến kiểm toán chương trình, chính sách

Quản trị công hiện đại đang chuyển từ quản lý theo từng cơ quan, lĩnh vực sang quản trị theo chương trình, chính sách và kết quả thực hiện. Nhiều chương trình, dự án công có sự tham gia của nhiều Bộ, ngành, nhiều cấp chính quyền và các chủ thể liên quan; đồng thời chịu tác động của chuyển đổi số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Vì vậy, đánh giá riêng lẻ từng đơn vị hoặc từng khía cạnh quản lý khó phản ánh đầy đủ hiệu quả sử dụng nguồn lực công và mức độ đạt được mục tiêu chính sách.

Trong bối cảnh đó, nhiều SAI đang từng bước chuyển từ phương pháp kiểm toán truyền thống sang kiểm toán tích hợp. Đây không phải là một loại hình kiểm toán mới mà là sự phát triển về phương pháp và cách thức tổ chức hoạt động kiểm toán; trong đó, kiểm toán tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động được thực hiện trong một khuôn khổ thống nhất, hướng tới đánh giá toàn diện một chương trình, chính sách hoặc vấn đề công.

Khác với cách tiếp cận truyền thống, kiểm toán tích hợp lấy chương trình, chính sách hoặc vấn đề công làm trung tâm thay vì từng cơ quan, đơn vị riêng lẻ. Từ lập kế hoạch, đánh giá rủi ro, thu thập bằng chứng đến xây dựng kết luận, kiến nghị đều được thực hiện trên cơ sở xem xét mối liên hệ giữa các khía cạnh tài chính, tuân thủ, hiệu quả hoạt động, quản trị và quản lý rủi ro. Cách tiếp cận này không chỉ giúp phát hiện sai sót, vi phạm mà còn hỗ trợ nhận diện nguyên nhân mang tính hệ thống, đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách và nâng cao giá trị hoạt động kiểm toán.

Sự phát triển của kiểm toán tích hợp được thúc đẩy bởi quy mô, tính phức tạp ngày càng tăng của các chương trình công; sự đan xen giữa các rủi ro tài chính, tuân thủ và hoạt động; yêu cầu cao hơn về minh bạch, trách nhiệm giải trình, hiệu quả quản trị; cùng với việc ứng dụng ngày càng rộng rãi công nghệ số và dữ liệu trong quản lý nhà nước.

Kinh nghiệm quốc tế

Mặc dù chưa có một mô hình kiểm toán tích hợp thống nhất cho mọi quốc gia, kinh nghiệm của nhiều cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) trên thế giới cho thấy phương pháp này hướng đến nâng cao chất lượng đánh giá, tăng cường trách nhiệm giải trình và tạo giá trị gia tăng cho hoạt động kiểm toán. Thực tiễn triển khai tập trung vào đổi mới phương pháp, đối tượng và tổ chức thực hiện kiểm toán.

Về phương pháp, kiểm toán tích hợp không chỉ là kết hợp nhiều loại hình kiểm toán trong một cuộc kiểm toán mà trước hết là xây dựng quy trình thống nhất. Đánh giá rủi ro, lập kế hoạch, thu thập bằng chứng và xây dựng kết luận được thực hiện trên cơ sở tích hợp các khía cạnh tài chính, tuân thủ và hoạt động. Nhiều SAI áp dụng đánh giá rủi ro tổng thể, tổ chức đoàn kiểm toán đa chuyên môn và tăng cường phân tích dữ liệu trong suốt quá trình kiểm toán.

Kinh nghiệm của SAI Ai Cập cho thấy cần xây dựng khung phương pháp kiểm toán thống nhất; trong đó, các loại hình kiểm toán được tích hợp ngay từ lập kế hoạch, thực hiện đến tổng hợp kết quả. SAI Ai Cập cũng nhấn mạnh phải hoàn thiện hướng dẫn nghiệp vụ, tăng cường đào tạo và phát triển năng lực kiểm toán viên để bảo đảm chất lượng, tính nhất quán của các cuộc kiểm toán tích hợp.

Về đối tượng và phạm vi, kiểm toán tích hợp chuyển trọng tâm từ kiểm toán từng cơ quan sang kiểm toán chương trình, chính sách hoặc vấn đề công. Cuộc kiểm toán xem xét toàn bộ chuỗi thực hiện chính sách, từ xây dựng mục tiêu, phân bổ nguồn lực, tổ chức triển khai đến kết quả đầu ra và tác động đối với xã hội.

Tại SAI Ấn Độ, cách tiếp cận này phù hợp với các chương trình triển khai theo cách tiếp cận toàn Chính phủ. Trong các cuộc kiểm toán về phát triển doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa và phát triển hệ thống logistics đa phương thức, phạm vi kiểm toán mở rộng tới nhiều cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và các bên liên quan. Ma trận thiết kế kiểm toán kết hợp phân tích dữ liệu, tham vấn chuyên gia, khảo sát thực địa và lấy ý kiến các bên liên quan giúp đánh giá toàn diện quá trình thực hiện chính sách và đưa ra kiến nghị mang tính hệ thống.

Theo các chuyên gia, việc tổ chức thực hiện và sự phối hợp có ý nghĩa quan trọng đối với các cuộc kiểm toán quy mô lớn. Tại Trung Quốc, các cuộc kiểm toán về chiến lược phát triển vùng được tổ chức theo cơ chế phối hợp nhiều cấp, nhiều đoàn kiểm toán và nhiều lĩnh vực chuyên môn. Trong giai đoạn 2021-2025, SAI Trung Quốc đã triển khai 8 cuộc kiểm toán về phát triển vùng, phát hiện hơn 1.600 vấn đề, qua đó thúc đẩy nhiều Bộ, ngành và chính quyền địa phương hoàn thiện cơ chế quản lý và thực hiện chính sách.

Mô hình này chú trọng phối hợp theo chiều dọc giữa cơ quan kiểm toán Trung ương và địa phương, cũng như theo chiều ngang giữa các đoàn kiểm toán. Chia sẻ dữ liệu, thống nhất tiêu chí đánh giá và phối hợp xử lý vấn đề liên ngành, liên vùng giúp bảo đảm tính nhất quán của kết quả kiểm toán, đồng thời tạo điều kiện phát hiện nguyên nhân mang tính hệ thống.

Gợi mở cho Kiểm toán nhà nước Việt Nam

Thực tế cho thấy, kiểm toán tích hợp không thay thế các loại hình kiểm toán hiện hành mà phát triển phương pháp tổ chức và thực hiện kiểm toán. Đối với KTNN Việt Nam, cách tiếp cận này có thể được nghiên cứu, từng bước vận dụng trong kiểm toán chuyên đề, kiểm toán chương trình mục tiêu quốc gia, các dự án đầu tư công quy mô lớn hoặc lĩnh vực có tính liên ngành như chuyển đổi số, phát triển hạ tầng, môi trường và phát triển bền vững.

Việc mở rộng đánh giá từ từng đơn vị sang toàn bộ chương trình có thể phản ánh đầy đủ hơn hiệu quả sử dụng nguồn lực công, chất lượng phối hợp giữa các cơ quan và mức độ hoàn thành mục tiêu chính sách. Cùng với đó, lập kế hoạch trên cơ sở đánh giá rủi ro tổng thể, xây dựng đoàn kiểm toán đa chuyên môn, tăng cường khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ số sẽ góp phần nâng cao chất lượng đánh giá và giá trị của kết luận, kiến nghị kiểm toán.

Đối với các cuộc kiểm toán quy mô lớn hoặc có sự tham gia của nhiều đơn vị, hoàn thiện cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin và thống nhất phương pháp giữa các đoàn kiểm toán là điều kiện quan trọng để phát hiện vấn đề mang tính hệ thống và nâng cao hiệu quả giám sát tài chính công.

Kiểm toán tích hợp vì vậy không chỉ mở rộng phạm vi đánh giá mà còn tạo điều kiện chuyển từ phát hiện sai sót ở từng khâu sang đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách và chất lượng quản trị công. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa tham khảo trong quá trình KTNN Việt Nam tiếp tục đổi mới phương pháp kiểm toán, đáp ứng yêu cầu quản lý, sử dụng hiệu quả tài chính công, tài sản công trong giai đoạn phát triển mới./.