Kiến tạo bản sắc đô thị từ nghệ thuật dân gian

Hình ảnh chiếc nón lá mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc được đưa vào không gian Lễ hội Đà Nẵng Food Tour 2026. Ảnh: ĐOÀN GIA HUY

Thổi “hồn văn hóa” vào không gian sống

TS. Nguyễn Hùng Vương, Trường Đại học Ngoại ngữ (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, nghệ thuật dân gian vừa là ký ức thị giác của cộng đồng, vừa là nguồn lực sáng tạo mang tính bản sắc cao trong thiết kế cảnh quan đô thị hiện đại.

Việc tích hợp các yếu tố dân gian từ biểu tượng, vật liệu, đến cấu trúc không gian cần được định hình như một chiến lược thiết kế mang tính hệ thống, góp phần làm sâu sắc cấu trúc văn hóa đô thị, định vị lại bản sắc trong thời đại toàn cầu hóa.

Với vị trí giao thoa văn hóa Việt - Chăm cùng hệ sinh thái cảnh quan ven sông, ven biển đa dạng, thành phố Đà Nẵng hoàn toàn có thể kiến tạo đô thị giàu bản sắc, với mỗi chi tiết vật thể đều có khả năng kể chuyện, gợi ký ức và kết nối cộng đồng.

Tại Đà Nẵng, việc tích hợp các yếu tố nghệ thuật dân gian vào thiết kế cảnh quan mới dừng ở mức trang trí đơn lẻ và thiếu liên kết hệ thống.

Theo TS. Nguyễn Hùng Vương, cách tiếp cận hiện nay còn thiên về hình thức hiện đại hóa, quốc tế hóa, chưa huy động được tiềm năng bản địa như nghề thủ công truyền thống, biểu tượng Champa hay không gian ký ức làng chài.

Bên cạnh đó, vai trò của cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa và người dân địa phương chưa thể hiện được vai trò và trí tuệ trong thiết kế, dẫn đến tình trạng “thiếu hồn” trong nhiều không gian vốn được quy hoạch công phu.

Trong khi đó, Đà Nẵng là địa phương có tài nguyên nghệ thuật dân gian phong phú về số lượng, đa dạng về hình thức, mang trong mình cấu trúc biểu tượng sâu sắc và khả năng chuyển hóa cao khi áp dụng vào thiết kế không gian công cộng hiện đại.

Ngoài ra, Đà Nẵng còn sở hữu những biểu tượng văn hóa dân gian có thể chuyển hóa sáng tạo như: hình ảnh làng chài, ghe bầu, ngư cụ, lưới đan; bài chòi, ô ăn quan; mô típ hoa văn rồng đá Non nước; trang phục truyền thống (áo dài xứ Quảng, khăn đóng, nón lá bài thơ) gợi cảm hứng cho điêu khắc, mô hình biểu tượng.

Các yếu tố nghệ thuật dân gian này không chỉ có tính bản địa hóa rõ rệt, mà còn sở hữu hệ ký hiệu biểu tượng dễ nhận diện, dễ trừu tượng hóa, phù hợp với nhiều loại vật liệu hiện đại như đá, thép corten, bê tông nhẹ, gốm, ánh sáng… và có thể lồng ghép vào cảnh quan một cách linh hoạt mà không làm gián đoạn trải nghiệm hiện đại.

Kết nối truyền thống với nghệ thuật đương đại

Trước làn sóng đô thị hóa, trong thời gian qua, thành phố Đà Nẵng tiên phong thử nghiệm một số mô hình không gian văn hóa sáng tạo, điển hình là sự kiện “Đà Nẵng trong tôi” diễn ra tại Công viên Biển Đông.

Du khách check-in với mô hình phố cổ Hội An tại không gian Lễ hội Đà Nẵng Food Tour 2026. Ảnh: ĐOÀN GIA HUY

Với sự phối hợp giữa Trung tâm Văn hóa - Điện ảnh thành phố, các trường đại học, nghệ sĩ và nghệ nhân địa phương, nhiều hoạt động sáng tạo được tổ chức như không gian tương tác tái hiện văn hóa - lịch sử Đà Nẵng; nghệ thuật sắp đặt với mô hình “Sợi màu ước mơ” làm từ chất liệu đời thường và khu graffiti đã mang đến cho người dân và du khách những trải nghiệm nghệ thuật mới lạ.

Bên cạnh đó, hoạt động trải nghiệm ký họa, khắc gỗ, làm gốm, ghép mosaic thu hút đông đảo người dân tham gia. Sự kiện này vừa góp phần bảo tồn bản sắc địa phương vừa mở ra hướng đi mới cho việc kết nối truyền thống với nghệ thuật đương đại trong đời sống đô thị.

Đặc biệt, trong một số lễ hội lớn, thành phố đã biết lồng ghép các hình ảnh và hoạt động mang yếu tố nghệ thuật dân gian, điển hình là chương trình diễu hành ẩm thực “Gánh vị Đà Nẵng” tại Lễ hội Đà Nẵng Food Tour 2026.

Đây được xem là hoạt động nổi bật và mới lạ nhất của mùa lễ hội năm nay, mang đến cách tiếp cận sáng tạo trong quảng bá văn hóa ẩm thực địa phương khi đưa hình ảnh gánh hàng rong, tiếng rao và nhịp sống đời thường bước vào không gian lễ hội hiện đại.

Bà Nguyễn Hoài Thu, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ, dưới ánh hoàng hôn bên biển Mỹ Khê, những gánh hàng rong diễu hành trên bãi cát, len qua dòng người cùng tiếng rao quen thuộc, tái hiện những hình ảnh mộc mạc đã gắn bó với ký ức của nhiều thế hệ người dân xứ Quảng với những đặc sản nổi tiếng từ mỳ Quảng, cao lầu, bánh xèo, đặc sản núi rừng... khiến du khách cảm thấy vừa thân quen vừa mới lạ.

“Mỗi “gánh vị” là một lát cắt văn hóa riêng biệt, góp phần tạo nên hành trình giao thoa giữa ẩm thực địa phương, vùng miền Việt Nam và tinh hoa ẩm thực quốc tế. Từ những gian bếp quê mộc mạc, những gánh hàng rong gợi nhớ ký ức phố thị xưa đến nhịp sống sôi động của thành phố biển hiện đại”, bà Nguyễn Hoài Thu bày tỏ.

T.S Hoàng Thị Mai Sa, Hội Văn nghệ dân gian thành phố cho rằng, một không gian văn hóa sáng tạo tiềm năng có thể bao gồm các khu vực chức năng đa dạng như sân khấu trình diễn nghệ thuật dân gian, không gian trưng bày sản phẩm thủ công mỹ nghệ, và các khu vực tương tác được thiết kế nhằm thu hút sự tham gia của du khách và giới trẻ.

Đưa văn hóa dân gian vào đời sống thành thị thông qua các hình thức tổ chức lễ hội, xây dựng không gian văn hóa cộng đồng và các mô hình giao lưu nghệ thuật dân gian… đã góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cư dân và mở ra tiềm năng phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững.

Khi triển khai những mô hình này tại các khu vực công cộng như phố đi bộ, công viên ven sông, hoặc các chợ đêm sẽ góp phần duy trì các hình thức văn hóa truyền thống. Đồng thời kiến tạo môi trường thuận lợi cho sự cộng tác sáng tạo giữa cộng đồng và các nghệ nhân, qua đó thúc đẩy sự thích ứng của văn hóa dân gian với các xu hướng hiện đại.

Cách tiếp cận này tạo điều kiện để văn hóa dân gian không ngừng được đổi mới, gia tăng sức hấp dẫn đối với công chúng trẻ tuổi và du khách quốc tế, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của du lịch văn hóa, củng cố bản sắc đặc trưng của thành phố Đà Nẵng.