Kiến tạo “vành đai xanh”- nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế di sản ở Ninh Bình

1 giờ trước Gốc

Là địa phương duy nhất của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á sở hữu Di sản thế giới hỗn hợp - Quần thể danh thắng Tràng An, Ninh Bình đang chủ động mở rộng không gian phát triển theo tư duy kinh tế di sản và kinh tế xanh. Việc xây dựng hồ sơ đề cử “Cảnh quan văn hóa - sinh thái, Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng- Tam Chúc” trở thành Di sản Thế giới không chỉ là bước đi nhằm tiếp nối giá trị di sản đã được ghi danh, mà quan trọng hơn, là chiến lược kiến tạo một “vành đai xanh” liên kết sinh thái -văn hóa - lịch sử, làm nền tảng cho mô hình phát triển bền vững, dài hạn của địa phương.

Ninh Bình là vùng đất hội tụ dày đặc các giá trị lịch sử, văn hóa và thiên nhiên. Dấu tích cư trú của con người qua hàng vạn năm, kinh đô của Nhà nước Đại Cồ Việt, hào khí Đông A của triều Trần, hệ thống làng xã cổ truyền cùng những lớp văn hóa được bồi đắp qua nhiều thời kỳ đã tạo nên chiều sâu riêng có. Trên nền lịch sử ấy là cấu trúc tự nhiên đặc biệt nơi giao thoa giữa văn hóa thung lũng đá vôi, văn hóa đồng bằng châu thổ sông Hồng và văn hóa ven biển. Đặc biệt, việc UNESCO ghi danh Tràng An là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới đã khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của cảnh quan karst nhiệt đới cùng lịch sử tương tác lâu dài giữa con người và môi trường. Quan trọng hơn, thực tiễn Tràng An đã giúp tỉnh Ninh Bình từng bước định hình cách tiếp cận phát triển dựa trên di sản, gắn bảo tồn với tổ chức không gian du lịch, tạo sinh kế, nâng cao chất lượng môi trường sống và xây dựng thương hiệu địa phương.

Ý nghĩa của Hồ sơ trước hết nằm ở việc nhận diện một cấu trúc di sản rộng hơn, các giá trị địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học, khảo cổ học, lịch sử và văn hóa tập trung trong một không gian có tính liên tục. Vân Long, Kim Bảng và Tam Chúc trước đây thuộc những đơn vị hành chính khác nhau, song về tự nhiên và lịch sử lại có mối quan hệ chặt chẽ. Trong không gian này, mỗi khu vực mang một giá trị riêng. Vân Long có giá trị đặc biệt về hệ sinh thái đất ngập nước và đa dạng sinh học; Kim Bảng hội tụ cảnh quan karst, hệ thống làng xã cùng nhiều lớp văn hóa truyền thống; Tam Chúc nổi bật với không gian hồ - núi, tín ngưỡng và dấu tích lịch sử, khảo cổ. Những giá trị khác biệt bổ trợ cho nhau, tạo nên một hệ thống di sản có quy mô lớn, chiều sâu và khả năng liên kết cao.

Việc di dời và tái thả thành công các gia đình Voọc mông trắng tại Đảo Ngọc (Tràng An) đang thắp lên niềm hy vọng rực rỡ về sự phục hồi quần thể của loài linh trưởng quý hiếm này.

Các nghiên cứu khoa học mới đây cũng đã cho thấy hệ thống núi đá vôi nối dài từ Hoa Lư, Gia Viễn đến Kim Bảng, xen giữa là hồ, đầm, thung lũng, sông cổ và các làng xã truyền thống, tạo thành một chỉnh thể địa lý - sinh thái và lịch sử - văn hóa liên tục. Đây là cơ sở để Ninh Bình chuyển dần từ bảo tồn từng điểm, từng khu vực sang quản trị một không gian di sản có tính hệ thống, gắn các giá trị tự nhiên, lịch sử, văn hóa với cộng đồng và định hướng phát triển kinh tế - xã hội.

Từ Di sản Tràng An đến Vân Long- Kim Bảng -Tam Chúc cần được đặt trong mối liên hệ tổng thể, vừa là không gian bảo tồn, vừa là những hạt nhân có khả năng thúc đẩy phát triển du lịch, dịch vụ, văn hóa và nâng cao chất lượng môi trường sống. Vì vậy, việc hướng tới một Di sản thế giới tiếp theo sẽ tạo thêm cơ sở khoa học và thực tiễn để Ninh Bình tổ chức không gian phát triển dựa trên những giá trị đặc hữu của mình.

Giá trị của Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc trước hết nằm ở sự gắn kết giữa tự nhiên và văn hóa trong một không gian liên tục. Các nghiên cứu hiện nay tập trung biện luận Hồ sơ theo ba tiêu chí: làm rõ hình thức cư trú, phương thức sử dụng đất và sự tương tác giữa con người với môi trường; các quá trình sinh thái, sinh học trong tiến hóa và phát triển hệ sinh thái; những sinh cảnh tự nhiên có ý nghĩa đặc biệt đối với bảo tồn đa dạng sinh học và các loài bị đe dọa có giá trị toàn cầu.

Không gian đề cử mang đặc trưng karst nhiệt đới, với cảnh quan karst ngập nước ở Vân Long tiếp nối cảnh quan karst bán sơn địa tại Tam Chúc - Kim Bảng. Những dãy núi đá vôi, thung lũng, hồ, đầm, hang động và hệ thống thủy văn đan xen tạo thành cấu trúc địa sinh thái liên tục, đồng thời là môi trường sống của nhiều loài động, thực vật.

Từ yêu cầu bảo đảm tính toàn vẹn của cảnh quan, các nhà khoa học đề xuất xác lập không gian di sản khoảng 11.000 ha, đủ lớn để duy trì các quá trình địa chất, sinh thái và tiến hóa. Cấu trúc karst nhiệt đới tại khu vực bị chia cắt bởi hệ thống thung lũng và vùng đất ngập nước, hình thành những “đảo sinh cảnh” đá vôi, tạo điều kiện cho quá trình đặc hữu hóa và tiến hóa chuyên biệt của nhiều loài động, thực vật.

Ông Tilo Nadler, chuyên gia linh trưởng của IUCN, người có hơn ba thập kỷ nghiên cứu Voọc mông trắng tại Việt Nam, cho rằng Tam Chúc - Kim Bảng - Vân Long giữ vai trò quyết định đối với sự tồn tại lâu dài của loài linh trưởng đặc hữu này. Việc bảo vệ sinh cảnh núi đá vôi và duy trì hành lang kết nối giữa các phân khu có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng sinh tồn, di chuyển và trao đổi nguồn gen. Vì thế, bảo tồn Voọc mông trắng đồng thời là bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái karst mà loài phụ thuộc, mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi địa phương.

Giá trị tự nhiên của khu vực còn được bổ sung bởi chiều sâu lịch sử cư trú. Các nghiên cứu khảo cổ học đã tiếp cận hệ thống hang động, mái đá, di chỉ cư trú, đình, đền, chùa, miếu, làng cổ, sông ngòi và hồ đầm trong mối liên hệ tổng thể. Kết quả bước đầu cho thấy Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc là không gian con người cư trú và tương tác với môi trường karst kéo dài hơn 30.000 năm. Những lớp trầm tích, di chỉ và dấu vết sinh hoạt phản ánh quá trình thích nghi lâu dài của con người trước những biến động của môi trường tự nhiên.

Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư.

Tại Vân Long, cư dân lựa chọn các gò cao, chân núi và vị trí thuận lợi cho giao thông để thích ứng với môi trường đầm lầy và hệ thống sông Hoàng Long. Ở Tam Chúc - Kim Bảng, hệ thống hồ - núi, thung lũng và các tuyến giao thông thủy lại góp phần tạo nên những mô hình cư trú và không gian tín ngưỡng mang đặc điểm riêng. Dù điều kiện khác nhau, cộng đồng đều lựa chọn phương thức sống phù hợp với địa hình, thủy văn và sinh thái, qua đó tích lũy kinh nghiệm sử dụng tài nguyên và ứng xử với môi trường.

Những kinh nghiệm ấy qua nhiều thế hệ dần hình thành hệ thống Tri thức Sinh thái Truyền thống. Nhóm nghiên cứu cho rằng sự kết hợp giữa “sân khấu địa sinh thái” và “bức tường thành nhân văn” là một trong những yếu tố góp phần bảo vệ Voọc mông trắng và hệ sinh thái karst trước các sức ép phát triển.

Tầm vóc của Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc vì thế được tạo nên bởi mối quan hệ bền bỉ giữa thiên nhiên và con người. Các giá trị địa chất, sinh thái, đa dạng sinh học, khảo cổ và văn hóa cùng tham gia hình thành một cảnh quan có bản sắc riêng, tạo cơ sở để Hồ sơ làm rõ những giá trị nổi bật toàn cầu về đa dạng sinh học, các quá trình sinh thái, tiến hóa trong cảnh quan karst nhiệt đới và lịch sử thích nghi của con người với môi trường tự nhiên. Những giá trị ấy chỉ thực sự được bảo đảm lâu dài khi đi cùng một mô hình quản trị phù hợp, có khả năng dung hòa yêu cầu bảo tồn với nhu cầu phát triển của địa phương.

Kinh nghiệm của Tràng An cho thấy danh hiệu Di sản thế giới chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi những yếu tố cốt lõi được bảo vệ và trở thành nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội. Yêu cầu này đặc biệt rõ ở Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc, bởi cả 2 di sản cùng tồn tại hệ sinh thái nhạy cảm, sinh cảnh của loài đặc hữu, khu dân cư, hoạt động sản xuất và những khu vực phát triển kinh tế nhanh. Vì vậy, trọng tâm không phải là khai thác tối đa tiềm năng hiện có, mà là xác lập mô hình quản trị đủ chặt chẽ để các hoạt động phát triển không làm tổn hại những giá trị cốt lõi của di sản.

Theo đồng chí Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch: Trước mắt, Hồ sơ cần tiếp tục làm rõ tính chất di sản, ranh giới, vùng đệm, tính toàn vẹn, hành lang sinh thái, lộ trình đề cử và cơ chế phối hợp quản lý. Việc bảo đảm không gian sống, khả năng di chuyển và trao đổi nguồn gen của Voọc mông trắng liên quan trực tiếp tới khai thác đá, sản xuất xi măng, vật liệu xây dựng và sử dụng đất tại các khu vực liên quan. Các quyết định phát triển vì thế phải dựa trên cơ sở khoa học, tuân thủ quy hoạch và bảo đảm tính toàn vẹn của cảnh quan.

Chuyên gia của Trung tâm Tài nguyên môi trường và Biến đổi khí hậu (CE REC) báo cáo kết quả khảo sát tại khu vực rừng xã Đồng Thái

Cùng với hoàn thiện Hồ sơ, việc xây dựng hệ thống dữ liệu, bản đồ, hồ sơ khảo cổ, sinh thái và văn hóa cần được tiến hành đồng bộ; xác định rõ vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng đệm và khu vực có thể tổ chức dịch vụ, du lịch phù hợp. Những nghiên cứu về làng cổ ven sông, tư liệu Hán Nôm, truyền thuyết, lễ hội, thực hành tín ngưỡng và bản đồ GIS nhiều lớp sẽ bổ sung cơ sở cho công tác quản trị di sản lâu dài.

Trong mô hình quản trị đó, cộng đồng địa phương giữ vai trò trực tiếp. Thực tế tại Vân Long cho thấy một bộ phận người dân đã chuyển từ khai thác tài nguyên sang tuần tra rừng, tháo gỡ bẫy thú và bảo vệ sinh cảnh. Sự thay đổi này tạo cơ sở cho các mô hình sinh kế gắn với bảo tồn, trong đó lợi ích kinh tế của người dân gắn trực tiếp với việc gìn giữ tài nguyên.

Sinh kế từ du lịch sinh thái, dịch vụ cộng đồng, giáo dục di sản, nghề truyền thống và sản phẩm văn hóa bản địa sẽ tạo thêm động lực để cộng đồng gìn giữ tài nguyên. Khi bảo tồn gắn với đời sống người dân, các giá trị di sản mới có điều kiện được duy trì bền vững.

Sự kết nối giữa Khu du lịch tâm linh Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long được xác định là một trục quan trọng trong tổ chức không gian du lịch. Theo đồng chí Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch: Chuỗi Tam Chúc - Vân Long có thể góp phần phân bổ dòng khách hợp lý, giảm áp lực tập trung tại một số điểm và mở rộng không gian hưởng lợi cho cộng đồng vùng đệm. Các sản phẩm du lịch tâm linh - văn hóa, sinh thái - bảo tồn, trải nghiệm cộng đồng, nghiên cứu và giáo dục di sản cũng có điều kiện kết nối trong một hành trình thống nhất.

Nguồn lực từ di sản cũng không chỉ nằm ở du lịch. Cảnh quan được gìn giữ, hệ sinh thái ổn định, bản sắc văn hóa rõ nét và môi trường sống tốt sẽ tạo lợi thế lâu dài cho phát triển đô thị, giáo dục, nghiên cứu, công nghiệp văn hóa và các ngành dịch vụ chất lượng cao. Di sản được bảo tồn và quản lý tốt có thể tiếp tục gia tăng giá trị theo thời gian.

Những dải núi đá vôi phường Kim Bảng bao quanh chùa Tam Chúc tạo nên một hành lang xanh rộng lớn.

Đây là ý nghĩa quan trọng của việc xây dựng Hồ sơ Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc trong định hướng phát triển của Ninh Bình giai đoạn mới. Tỉnh đang hướng tới xây dựng đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, tiến tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030. Trong không gian mới, những mảnh ghép rời rạc đã có điều kiện được kết nối trong một chỉnh thể thống nhất, tạo lợi thế để hình thành những không gian phát triển dựa trên các giá trị đặc hữu.

Hành trình xây dựng Hồ sơ Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc vì thế cũng là quá trình Ninh Bình tiếp tục nhận diện, kết nối và phát huy những giá trị đã được bồi đắp qua thời gian. Mở rộng không gian di sản đồng thời mở thêm dư địa cho mô hình phát triển dựa trên cảnh quan, văn hóa, cộng đồng và môi trường, tạo nền tảng để Ninh Bình từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng đô thị di sản thiên niên kỷ.