Kiến trúc Việt Nam cần tập trung ba trụ cột để phát triển

Bối cảnh cấp thiết của việc sửa luật

Báo cáo của Bộ Xây dựng cho biết, sau hơn 5 năm thi hành, Luật Kiến trúc đã đạt nhiều kết quả tích cực: cả nước ban hành khoảng 80 quy chế quản lý kiến trúc đô thị và 197 quy chế khu vực nông thôn; 17 địa phương lập danh mục khoảng 2.915 công trình kiến trúc có giá trị; tổ chức khoảng 120 cuộc thi tuyển phương án kiến trúc; cấp 9.557 chứng chỉ hành nghề và thu hút 36.803 lượt kiến trúc sư tham gia phát triển nghề nghiệp liên tục (CPD) giai đoạn 2021 - 2025.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ nhiều bất cập. Báo cáo chỉ rõ: "một số quy định của Luật Kiến trúc chưa được cập nhật kịp thời theo các luật mới ban hành, làm phát sinh khó khăn trong áp dụng thống nhất tại địa phương", đồng thời "yêu cầu tích hợp các nội dung mới như phát triển đô thị nén, phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD), phát triển không gian ngầm, công trình đa chức năng, kiến trúc xanh, tiết kiệm năng lượng và thích ứng biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, nhưng chưa được thể chế hóa đầy đủ".

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn: Luật Kiến trúc đã góp phần quan trọng, hình thành nền kiến trúc Việt Nam chuyển mình theo hướng hiện đại, nhưng vẫn giữ được chiều sâu văn hóa và bản sắc dân tộc. Ảnh: Bộ Xây dựng

Tại Hội thảo "Đề xuất sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc năm 2019 hướng tới phát triển kiến trúc bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu", do Bộ Xây dựng tổ chức chiều 20/4 tại Hải Phòng, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh, việc tổng kết và sửa đổi Luật Kiến trúc được đặt trong bối cảnh hàng loạt nghị quyết, kết luận mới của Bộ Chính trị có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực kiến trúc.

Nghị quyết số 06-NQ/TW yêu cầu "phát triển kiến trúc đô thị hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc, các yếu tố văn hóa đặc trưng được giữ gìn và phát huy"; Kết luận số 224-KL/TW ngày 08/12/2025 tiếp tục đặt ra yêu cầu "siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong xây dựng và tổ chức thực hiện quy hoạch", "kiểm soát chặt chẽ không gian xây dựng".

Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 yêu cầu "tập trung xây dựng và hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm", trong khi Nghị quyết 80-NQ/TW khẳng định "Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước".

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Bộ Xây dựng

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cũng khẳng định, việc sửa đổi Luật Kiến trúc lần này hướng tới định hình tương lai không gian sống của đất nước, xây dựng nền kiến trúc hiện đại, bền vững, giàu bản sắc và lấy con người làm trung tâm.

Ba trụ cột định hướng phát triển

Trình bày tham luận tại hội thảo, TS.KTS Hồ Chí Quang - Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng) đề xuất, nền kiến trúc Việt Nam cần tập trung ba trụ cột, đó là: bản sắc dân tộc, phát triển bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.

Về bản sắc, TS.KTS Hồ Chí Quang dẫn lại nguyên tắc tại Luật Kiến trúc 2019: "Bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị kiến trúc truyền thống, tiếp thu chọn lọc tinh hoa kiến trúc thế giới, xây dựng nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc".

TS.KTS Hồ Chí Quang - Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, cần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, "loại bỏ tư duy 'không quản được thì cấm'", thay vào đó là cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo. Ảnh: Bộ Xây dựng

Ông cảnh báo trong bối cảnh toàn cầu hóa, kiến trúc Việt Nam đang đứng trước "nguy cơ đánh mất bản sắc do sự du nhập ồ ạt của các phong cách kiến trúc ngoại lai thiếu chọn lọc", với nhiều công trình mang dáng dấp phương Tây hóa hoặc pha trộn thiếu kết nối với điều kiện tự nhiên, văn hóa địa phương.

Về phát triển bền vững, Điều 4 Luật Kiến trúc đã thể chế hóa yêu cầu hoạt động kiến trúc phải "bảo đảm phát triển bền vững kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai". Ưu tiên các giải pháp thiết kế thụ động, vật liệu địa phương, vật liệu tái chế, giảm phát thải carbon là những định hướng trọng tâm.

Về thích ứng biến đổi khí hậu, TS.KTS Hồ Chí Quang nhấn mạnh, kiến trúc phải trở thành "lá chắn" hữu hiệu trong phòng, chống thiên tai, qua các giải pháp thiết kế mẫu công trình ứng phó (nhà nổi, tường chắn lũ, thông gió tự nhiên), tích hợp công nghệ số giám sát và tổ chức hệ thống không gian ngầm đa chức năng.

Mô hình thiết kế công trình trên nền tảng Mô hình thông tin công trình BIM cho phép kiểm soát đồng bộ, tiết kiệm, hiệu quả. Ảnh cắt từ slide hội thảo

Những nội dung sửa đổi của Luật

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung được gửi lấy ý kiến có 19 điều sửa đổi, bãi bỏ 1 số điều. Trong đó, bãi bỏ nguyên Điều 39; bãi bỏ khoản 1 Điều 12; bãi bỏ điểm b khoản 3 Điều 26; bãi bỏ khoản 3, 4 Điều 29.

Giữ nguyên 20 điều trong tổng số 41 điều của Luật hiện hành. Luật sửa đổi dự kiến có hiệu lực từ 01/3/2027.

Một điểm mới quan trọng được bổ sung vào Điều 12 (Sửa đổi, bổ sung một khoản 4a vào trước khoản 5 Điều 12) về thiết kế kiến trúc: "Khi lập hồ sơ thiết kế kiến trúc phải nghiên cứu, áp dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo; ứng dụng mô hình thông tin công trình trong thể hiện giải pháp kỹ thuật về kiến trúc trong hồ sơ thiết kế kiến trúc".

Đây là bước cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về "đột phá quan trọng hàng đầu" trong phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Dự thảo cũng sửa đổi điểm c, khoản 2 Điều 11 về kiến trúc nông thôn theo hướng: "Đối với khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng của rủi ro thiên tai, khuyến khích áp dụng mẫu thiết kế kiến trúc cho công trình công cộng và nhà ở nông thôn và bảo đảm yêu cầu về thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai".

Điều 14 về quy chế quản lý kiến trúc được điều chỉnh phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phân định thẩm quyền giữa UBND cấp tỉnh và cấp xã.

Đáng chú ý, Điều 24 “Quản lý thông tin và cơ sở dữ liệu hành nghề kiến trúc”, được sửa đổi theo hướng quản lý thống nhất cơ sở dữ liệu hành nghề kiến trúc trên "Hệ thống thông tin, cơ sở quốc gia về hoạt động xây dựng", mỗi chứng chỉ được gắn mã để tra cứu, hậu kiểm trên phạm vi cả nước.

Một nội dung được nhiều đại biểu tập trung thảo luận là phát triển không gian kiến trúc ngầm đô thị. Theo TS.KTS Hồ Chí Quang, không gian ngầm cần phát triển theo hướng đa chức năng, tích hợp giao thông công cộng, hạ tầng kỹ thuật, thương mại – dịch vụ, văn hóa – giải trí và không gian công cộng, với bốn quan điểm định hướng: tính đồng bộ và kết nối; tính bền vững và thích ứng; tính hiệu quả kinh tế – xã hội; tính an toàn và ứng phó khẩn cấp.

Quyết định 1246/QĐ-TTg đặt mục tiêu "Thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực kiến trúc, đến năm 2030 hoàn thành hệ thống cơ sở dữ liệu kiến trúc quốc gia; số hóa các công trình kiến trúc có giá trị".

Chuyên gia đề xuất xây dựng Bảo tàng số Kiến trúc Việt Nam làm cơ sở lưu trữ toàn bộ di sản, công trình kiến trúc có giá trị, phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo và quảng bá.

Công trình trường liên cấp Genesis (Nguyễn Văn Huyên, Hà Nội) được nhận chứng chỉ Vàng hệ thống chứng chỉ công trình xanh Lotus tại Việt Nam. Ảnh cắt từ slide hội thảo

Kết luận hội thảo, các ý kiến thống nhất cần khẩn trương hoàn thiện thể chế theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW. Trong đó, Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, "cần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, loại bỏ tư duy 'không quản được thì cấm', thay vào đó là cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo".

Hoàn thiện thể chế: sửa đổi Luật Kiến trúc, ban hành quy chế quản lý kiến trúc ngầm; bổ sung tiêu chuẩn công trình xanh và đô thị số; xây dựng chỉ số bền vững, bản sắc trong quy hoạch kiến trúc; tăng cường hệ thống lý luận phê bình kiến trúc.

Bên cạnh đó là các nhóm giải pháp: đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ ưu tiên kiến trúc bền vững, công trình ngầm, ứng dụng AI trong thiết kế và bảo tồn di sản; đổi mới đào tạo kiến trúc sư tích hợp bản sắc, bền vững, thích ứng khí hậu và chuyển đổi số; huy động nguồn lực xã hội hóa theo yêu cầu Nghị quyết 80-NQ/TW "bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa"; đẩy mạnh hội nhập quốc tế với mục tiêu đến năm 2030 "tạo mối liên hệ, liên kết chặt chẽ, thừa nhận lẫn nhau về kiến trúc giữa Việt Nam với các nước trong khu vực và trên thế giới".

Hội thảo khẳng định, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, kiến trúc Việt Nam cần "vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc, vừa bền vững trước những thách thức của thiên nhiên và thời đại" – vừa là trách nhiệm, vừa là niềm tự hào của mỗi kiến trúc sư Việt Nam.