Số hóa Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh để bảo tồn nguồn gene

Lối vào Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh dưới tán cây rừng xanh mát.

Những ngày giữa tháng 9/2026, từ trung tâm TP Hồ Chí Minh, chúng tôi vượt khoảng 50 km để tìm đến Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh tại xã Nhuận Đức. Rời những tuyến đường đông đúc, không gian dần mở ra với những mảng xanh nối tiếp nhau. Dưới tán cây, các lối mòn chạy qua nhiều phân khu, nơi những loài thực vật được sưu tập từ nhiều vùng miền đất nước đang sinh trưởng.

Công tác tuần tra, chăm sóc và bảo vệ cây quý hiếm tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh rộng hơn 40ha ở xã Nhuận Đức (thuộc khu vực huyện Củ Chi trước đây).

Anh Nguyễn Văn Trí, người có khoảng 5 năm gắn bó với Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh, cùng đồng nghiệp chia ca tuần tra, chăm sóc và bảo vệ cây. "Mỗi ngày, chúng tôi đi bộ dọc các lô rừng khoảng 5 km, quan sát tình trạng cây, kiểm tra sâu bệnh, phát hiện dấu hiệu bất thường và bảo đảm khu vực không bị xâm phạm", anh Trí chia sẻ.

Tương tự, anh Trịnh Pari (52 tuổi), đã công tác tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh gần 5 năm, cho biết, công việc trọng yếu của lực lượng tại vườn là tuần tra, chăm sóc và bảo vệ rừng. Hằng ngày, lực lượng được chia thành các ca, tổ chức tuần tra toàn bộ các lô rừng, theo dõi tình hình sâu bệnh, sức khỏe của cây; đồng thời kiểm tra, phát hiện các trường hợp xâm phạm rừng như hái củi, chặt phá hoặc lấn chiếm đất rừng.

Anh Trịnh Pari dùng điện thoạt quét mã QR để truy xuất nguồn gốc cây, lô, phân khu trị trí đang đi tuần tra.

Theo anh Trịnh Pari, các ca tuần tra được tổ chức từ sáng đến tối, nhằm bảo đảm rừng luôn được quản lý, bảo vệ ổn định. Trong quá trình tuần tra, nếu phát hiện sâu bệnh, lực lượng kịp thời có biện pháp xử lý. Đối với các khu vực cây trồng, cây sưu tập, nhân viên thường xuyên phát cỏ, hạn chế thực bì cạnh tranh dinh dưỡng với cây non và thực hiện bón phân định kỳ.

Anh Nguyễn Văn Trí giới thiệu cây Bách xanh nằm trong Sách đỏ Việt Nam đang được chăm sóc và gắn mã QR để tra cứu thông tin.

Trong khu rừng ấy, mỗi thân cây không chỉ là một cá thể sinh học, mà còn gắn với thông tin về nguồn gốc, thời điểm đưa về vườn, quá trình thích nghi, tình trạng sinh trưởng và khả năng bảo tồn nguồn gene. Với một bộ sưu tập ngày càng lớn, kinh nghiệm của người cán bộ thực địa cần được hỗ trợ bằng hệ thống dữ liệu khoa học, thống nhất.

Từ những lối mòn trong rừng đến “bản đồ số” từng thân cây

Gắn bó với Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh từ năm 2007, ông Hoàng Huy Hoàng, quê Hà Tĩnh, là một trong những người chứng kiến quá trình thay đổi của nơi đây. Những ngày đầu, khu vực còn rậm rạp, nhiều đoạn gần như rừng tự nhiên. Cán bộ, nhân viên phải phát quang cây cỏ, mở từng tuyến đường, dọn vệ sinh để có thể chăm sóc, trồng và quản lý cây.

“Ngày trước rừng còn rất rậm. Anh em đi trong rừng vừa làm vừa tìm cây, tìm hoa, có khi bắt gặp nhiều loại côn trùng. Những kỷ niệm đó đến giờ tôi vẫn nhớ”, ông Hoàng kể.

Công tác phát quang cây cỏ tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh.

Cán bộ Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh chia ca tuần tra, chăm sóc và bảo vệ cây.

Công việc thời điểm đó không chỉ vất vả, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Trong quá trình phát quang, cán bộ, nhân viên có thể gặp rắn độc; có người từng bị rắn cắn, có người bị ong đốt. Vì vậy, những người làm việc lâu năm phải hình thành kỹ năng đánh động trước khi bước vào các khu vực cây cỏ rậm rạp.

Đến nay, công tác phát quang, chăm sóc và phòng cháy, chữa cháy rừng được thực hiện nề nếp hơn, giúp khu vực từng hoang sơ dần hình thành một không gian xanh với nhiều phân khu và hàng trăm loài cây.

Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh hiện có diện tích 40,01 ha, được xây dựng trong giai đoạn 2010 - 2015 đang lưu giữ hơn 600 loài thực vật. Theo tài liệu của đơn vị, bộ sưu tập có 10.454 cá thể thuộc 672 loài, đại diện cho các vùng Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, miền Trung và Bắc Bộ. Trong đó có 40 loài thực vật quý hiếm thuộc Sách đỏ Việt Nam và 5 loài nằm trong danh mục các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.

Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh rộng hơn 40ha với không gian xanh mát, sưu tập hơn 600 loài cây, trong đó có 40 loài quý hiếm thuộc Sách đỏ Việt Nam và 5 loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ.

Hiện mỗi loài cây được xây dựng hồ sơ dữ liệu điện tử trên phần mềm QGIS, kết hợp mã QR. Thông tin gồm tên khoa học, tên Việt Nam, họ thực vật, nguồn gốc, đặc điểm hình thái, công dụng, vị trí trồng, thời gian đưa về vườn, tình trạng sinh trưởng và hình ảnh.

Nhiều loài được sưu tập từ những vùng đất khác nhau, sau đó đưa về nuôi dưỡng, huấn luyện trước khi trồng tại Củ Chi để thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng. Vì vậy, bài toán quản lý không chỉ dừng ở việc biết vườn đang có những loài cây nào mà còn phải xác định cây ở đâu, nguồn gốc thế nào, sinh trưởng ra sao, có nguy cơ gì và nguồn giống được lưu giữ ở đâu.

Bà Phan Thị Mỹ Dung, Giám đốc Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh, cho biết đơn vị đang từng bước tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, chăm sóc và bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật. Với hơn 600 loài cây, trong đó có nhiều loài quý hiếm, số hóa thông tin là hướng đi cần thiết để quản lý khoa học, chính xác và lâu dài.

Bà Phan Thị Mỹ Dung, Giám đốc Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh sử dụng điện thoại quét mã QR để truy cập thông tin về tên cây, nguồn gốc, đặc điểm, giá trị sinh học, công dụng, tình trạng bảo tồn và hình ảnh thực tế.

Hiện mỗi loài cây được xây dựng hồ sơ dữ liệu điện tử trên phần mềm QGIS, kết hợp mã QR, với các thông tin về tên khoa học, tên Việt Nam, họ thực vật, nguồn gốc, đặc điểm hình thái, công dụng, vị trí trồng, thời gian đưa về Vườn, tình trạng sinh trưởng và hình ảnh.

Theo bà Dung, khi khách tham quan, học sinh, sinh viên sử dụng điện thoại quét mã QR có thể truy cập thông tin về tên cây, nguồn gốc, đặc điểm, giá trị sinh học, công dụng, tình trạng bảo tồn và hình ảnh thực tế. Nhờ đó, mỗi cây không chỉ là một điểm tham quan mà còn trở thành một “bài học trực quan” về đa dạng sinh học.

Nếu trước đây bảng tên chủ yếu giúp nhận diện cây thì nay mã QR mở ra lớp thông tin phía sau. Người xem có thể tìm hiểu một cây kim giao không chỉ qua tên gọi mà còn qua tên khoa học, nguồn gốc, đặc điểm, công dụng và vị trí trong khu vực sưu tập.

Đưa tinh thần Nghị quyết 57 vào “kho dữ liệu sống” về thực vật

Điểm quan trọng hơn của chuyển đổi số nằm ở khả năng sử dụng dữ liệu để phục vụ trực tiếp công tác bảo tồn.

Theo bà Phan Thị Mỹ Dung, đối với các loài quý hiếm, tình trạng sinh trưởng, hình ảnh ra hoa, kết quả, sâu bệnh và chất lượng cây được cập nhật trên QGIS. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, cán bộ chuyên môn có thể phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường để đưa ra phương án chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh hoặc nhân giống bổ sung.

Đối với bảo tồn nguồn gene, dữ liệu về nguồn gốc mẫu giống, cây mẹ, vật liệu nhân giống và thời điểm thu hái cũng được lưu trữ. Đây là cơ sở để theo dõi thời điểm ra hoa, kết quả, thu hái hạt giống, hạn chế thất thoát nguồn gene và hỗ trợ phục hồi quần thể khi cần thiết.

Nơi trưng bày tiêu bản thực vật khô tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh.

“Dữ liệu là một trong những nền tảng quan trọng của công tác bảo tồn nguồn gene”, bà Dung chia sẻ. Theo bà, nếu trước đây quản lý chủ yếu dựa vào hồ sơ giấy, kinh nghiệm cán bộ và kiểm tra thực địa thì hiện nay thông tin của từng loài, từng cá thể có thể được lưu giữ lâu dài, cập nhật thường xuyên và truy xuất nhanh chóng.

Với cơ sở dữ liệu này, Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh có thể xác định đang có những loài nào, số lượng bao nhiêu, nguồn gốc ở đâu, tình trạng sinh trưởng thế nào, loài nào có nguy cơ suy giảm, nguồn giống được lưu giữ ở đâu và khả năng nhân giống ra sao.

Từ năm 2020, đơn vị đã triển khai bảng tên mới bằng inox không gỉ cho cây trồng sưu tập, đồng thời lưu trữ hồ sơ, hình ảnh thành một bộ tài liệu có hệ thống. Năm 2022, mã QR được áp dụng đối với một số loài cây. Đến năm 2023, Ban Quản lý rừng phòng hộ Bình Chánh - Củ Chi xây dựng bản đồ số hóa quản lý rừng phòng hộ, tích hợp cơ sở dữ liệu và bản đồ số nhằm hỗ trợ quản lý, bảo tồn, giúp nhà quản lý có cái nhìn trực quan và xử lý kịp thời, chính xác hơn; hướng tới khả năng liên thông với Kho dữ liệu dùng chung của Thành phố.

Theo ông Huỳnh Đức Hoàn, Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng TP Hồ Chí Minh, những năm qua, đơn vị xác định quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng, bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học là những nhiệm vụ trọng tâm. Đơn vị hiện được giao quản lý 292,53 ha rừng đặc dụng, rừng phòng hộ tại Bình Chánh và 40,01 ha rừng phòng hộ tại khu vực Củ Chi.

Trong những năm qua, trên diện tích rừng và đất lâm nghiệp được giao quản lý không ghi nhận tình trạng chặt phá, khai thác rừng trái phép hoặc các hành vi vi phạm pháp luật về lâm nghiệp. Công tác tuần tra, bảo vệ rừng, phòng cháy, chữa cháy được duy trì thường xuyên, nhất là trong mùa khô. Đơn vị cũng tổ chức trồng rừng, trồng cây phân tán, góp phần duy trì và phát triển mảng xanh của Thành phố.

Dưới tán cây, các lối mòn chạy qua nhiều phân khu, nơi những loài thực vật được sưu tập từ nhiều vùng miền đất nước đang sinh trưởng.

Từ những thân cây đến “kho dữ liệu sống”.

Một kết quả nổi bật là việc sưu tập, gây trồng, chăm sóc và quản lý, bảo vệ hơn 600 loài thực vật tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh. Năm 2014, Vườn thực vật Củ Chi được Thủ tướng Chính phủ công nhận là cơ sở bảo tồn thực vật thuộc khu vực Đông Nam Bộ, nằm trong danh mục các cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học của cả nước theo Quy hoạch tổng thể bảo tồn đa dạng sinh học đến năm 2020, định hướng đến năm 2030.

Theo ông Huỳnh Đức Hoàn, trong giai đoạn tới, Ban Quản lý tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn và địa phương trình Ủy ban nhân dân TP Hồ Chí Minh phê duyệt chủ trương đầu tư mở rộng Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh theo quy hoạch. Đây là tiền đề để tiếp tục bổ sung các loài thực vật, nâng cao giá trị bảo tồn, phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và tham quan, học tập.

Quy mô Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh càng lớn, lượng dữ liệu càng nhiều, yêu cầu quản lý càng cao. Theo bà Dung, hành trình số hóa vẫn còn những phần việc cần tiếp tục, nhất là cập nhật định kỳ các chỉ số như đường kính, chiều cao và phẩm chất cây. Khi dữ liệu được tích lũy qua nhiều năm, mỗi cá thể sẽ hình thành một “lịch sử sống”, có giá trị đối với nghiên cứu khoa học và bảo tồn nguồn gene lâu dài.

Công tác phòng cháy, chữa cháy rừng cũng được đặc biệt chú trọng vào cuối mùa mưa, đầu mùa khô.

Để Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh thực sự trở thành một “kho dữ liệu sống” về đa dạng thực vật, bà Dung cho rằng cần đầu tư đồng bộ về hạ tầng, công nghệ và nhân lực; trong đó có hệ thống lưu trữ dữ liệu, thiết bị cập nhật thông tin ngoài hiện trường, định vị, ghi nhận hình ảnh; hoàn thiện mã QR, công cụ theo dõi sinh trưởng và từng bước nghiên cứu ứng dụng cảm biến, AI, công nghệ phân tích dữ liệu. Đặc biệt, đội ngũ cán bộ vừa phải am hiểu thực vật, lâm nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học, vừa có khả năng sử dụng và cập nhật hệ thống dữ liệu.

Theo định hướng, Thành phố đã thống nhất chủ trương tiếp tục mở rộng Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh thêm khoảng 139,29 ha, hướng tới bổ sung số lượng loài lên khoảng 1.200 - 1.500 loài, từng bước xây dựng nơi đây trở thành một Vườn thực vật Quốc gia của khu vực, bảo tồn các hệ sinh thái rừng đặc trưng Đông Nam Bộ và bảo tồn chuyển vị các loài thực vật đặc trưng của Việt Nam.

Đi dọc những lối mòn hôm nay, có thể bắt gặp những bảng tên gắn bên từng thân cây, một số có thêm mã QR. Phía sau những thông tin tưởng như đơn giản ấy là cả quá trình sưu tập, vận chuyển, gây trồng, chăm sóc và bảo tồn.

Với học sinh, sinh viên, mã QR giúp mỗi thân cây trở thành một điểm học tập. Với nhà khoa học, cơ sở dữ liệu là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu. Với cán bộ quản lý, bản đồ số và dữ liệu thực địa hỗ trợ ra quyết định. Quan trọng hơn, dữ liệu được tích lũy qua thời gian giúp tri thức về cây không chỉ nằm trong kinh nghiệm của những người đang làm việc tại vườn mà trở thành tài sản chung, có thể tiếp tục được khai thác và bổ sung qua nhiều thế hệ.

Sinh viên tham quan Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh.

Cây kiền kiền - loài trong danh mục các loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ tại Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh.

Gần 20 năm trước, ông Hoàng Huy Hoàng cùng đồng nghiệp phải phát quang từng lối đi, mở từng khoảng đất để chăm sóc những cây non trong khu rừng còn hoang sơ. Hôm nay, những lối đi ấy dẫn vào một “thư viện xanh” với hàng trăm loài thực vật.

Nếu trước đây người cán bộ bước vào rừng với cây khô trên tay để đánh động trước những bụi rậm, thì hôm nay họ có thêm một công cụ: chiếc điện thoại thông minh để truy xuất dữ liệu về cây.

Kinh nghiệm của người giữ rừng và công nghệ số đang gặp nhau trong một mục tiêu chung: bảo tồn tốt hơn những nguồn gene quý giá của thực vật Việt Nam. Khi từng thân cây được định danh, từng vị trí được xác lập, từng thông tin được lưu giữ và kết nối, Vườn thực vật TP Hồ Chí Minh không chỉ là nơi lưu giữ cây mà đang từng bước trở thành nơi lưu giữ cả dữ liệu và tri thức về đa dạng sinh học.

Đó cũng là cách tinh thần Nghị quyết 57 được cụ thể hóa trong một lĩnh vực đặc thù: công nghệ không thay thế thiên nhiên mà trở thành công cụ giúp con người hiểu, quản lý và bảo vệ thiên nhiên hiệu quả hơn.