Kiều bào chung tay xây dựng vị thế Việt Nam từ phương xa

Một cách hiểu khá quen thuộc về sự trở về là đặt chân xuống sân bay, làm việc, đầu tư, mở doanh nghiệp hoặc trực tiếp tham gia một dự án trong nước. Nhưng ngày nay, sự trở về còn được thực hiện bằng nhiều phương thức mà người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp cho quê hương.

Chuyên gia đang làm việc tại châu Âu có thể cùng đồng nghiệp trong nước thực hiện một đề tài mà không cần chuyển nơi ở. Giáo sư tại Australia có thể tham gia đào tạo nghiên cứu sinh Việt Nam từ xa. Doanh nhân ở Nhật Bản có thể kết nối doanh nghiệp trong nước với đối tác quốc tế. Những cuộc trao đổi có thể diễn ra qua màn hình, giữa các múi giờ khác nhau nhưng kết quả có thể hiện diện rất cụ thể ở Việt Nam.

Toạ đàm khoa học chủ đề “Vai trò của trí thức Việt Nam tại Pháp trong phát triển khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam”. (Nguồn: BTC)

Khoảng cách địa lý không còn là ranh giới

Tháng 5/2025, tại cuộc gặp với hơn 70 trí thức trẻ Việt Nam từ 20 quốc gia và vùng lãnh thổ 70 tham dự Diễn đàn Trí thức trẻ Việt Nam toàn cầu lần thứ VI tại Hà Nội, Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng nhấn mạnh các trí thức trẻ ở nước ngoài có thể giảng dạy, trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ bí quyết công nghệ, kết nối với các tập đoàn, cơ sở nghiên cứu nước ngoài, hỗ trợ đào tạo nhân lực… mà không nhất thiết phải trở về nước làm việc toàn thời gian.

Tại đây, nhiều nhà khoa học cũng đề cập khả năng đóng góp từ xa thông qua tư vấn chiến lược, tham gia hội đồng chuyên môn, hợp tác nghiên cứu đa quốc gia, giảng dạy và cố vấn trực tuyến cho các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước.

Mong muốn ấy không chỉ xuất hiện ở một thời điểm hay một nhóm chuyên gia. Năm 2026, tại trụ sở Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Tọa đàm khoa học lần thứ hai với chủ đề “Vai trò của trí thức Việt Nam tại Pháp trong phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam” thu hút đông đảo trí thức kiều bào, nhà khoa học, chuyên gia đang sinh sống, làm việc và học tập tại Pháp cùng một số nước châu Âu.

Tọa đàm được tổ chức trực tiếp và trực tuyến, dành hơn bốn giờ trao đổi về những vấn đề như công nghệ cao, chính sách nhân lực, cơ chế thu hút tri thức và tăng cường kết nối khoa học giữa kiều bào với trong nước.

Không dừng ở trao đổi học thuật, những đề xuất, ý tưởng của trí thức kiều bào tại Toạ đàm này được tổng hợp, gửi tới các cơ quan chức năng làm cơ sở nghiên cứu, tham mưu chính sách; đồng thời, tọa đàm hướng tới thúc đẩy các dự án nghiên cứu chung và hoạt động cộng đồng học thuật của người Việt ở nước ngoài.

Đóng góp cần gặp đúng địa chỉ

Trong một cuộc trò chuyện với TG&VN, TS. Nguyễn Thanh Liêm, Chủ tịch Hội Người Việt Nam tỉnh Chungnam, Phó Chủ tịch Tổng hội Người Việt Nam tại Hàn Quốc, nói về tinh thần “đồng hành” như một cách tiếp cận mới.

Còn doanh nhân Đinh Vĩnh Cường, kiều bào Nhật Bản, Chủ tịch Câu lạc bộ Kết nối Doanh nhân Việt Nam - quốc tế, cho rằng nguồn lực kiều bào ngày nay không chỉ nằm ở kiều hối hay đầu tư tài chính, mà còn ở đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân đang làm việc tại những trung tâm kinh tế, khoa học và công nghệ hàng đầu thế giới.

Cách nhìn ấy mở rộng đáng kể khái niệm “đóng góp”. Giá trị của kiều bào có thể nằm ở kinh nghiệm quản trị, tri thức khoa học, khả năng kết nối doanh nghiệp với thị trường quốc tế hay những phương pháp đào tạo mới được tích lũy từ môi trường làm việc ở nước ngoài.

Nhà khoa học có thể tham gia nhóm nghiên cứu mà không cần trở về sống trong nước; doanh nhân có thể mở rộng mạng lưới đối tác cho doanh nghiệp Việt Nam từ chính thị trường mình đang làm việc; giảng viên ở nước ngoài vẫn có thể đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu sinh hoặc chia sẻ chương trình, phương pháp đào tạo với các cơ sở giáo dục trong nước.

Bà Phan Thị Quỳnh Trang, đại diện Hội đồng Văn hóa và Giáo dục Canada - Việt Nam, cho biết cộng đồng người Việt tại Canada có nhiều chuyên gia, trí thức, doanh nhân và thế hệ trẻ được đào tạo trong môi trường quốc tế.

Theo bà, với cơ chế hợp tác cởi mở, chủ động và minh bạch, lực lượng này có thể tham gia vào những công việc cụ thể của Việt Nam như chuyển đổi số, giáo dục, quản trị hiện đại, phát triển đô thị bền vững và kết nối thị trường quốc tế. Điều đó cũng đồng nghĩa việc những người đang làm việc, nghiên cứu và xây dựng sự nghiệp tại Canada vẫn có thể tham gia vào các chương trình trong nước mà không nhất thiết phải trở về làm việc dài hạn.

Mạng lưới Tri thức Việt Nam tại New Zealand chính thức trao đổi trực tuyến. (Nguồn: BTC)

Từ Australia, ông Trần Bá Phúc, Chủ tịch Hội Doanh nhân Việt Nam tại Australia, đề cập nhu cầu kết nối kinh nghiệm kinh doanh, tri thức và mạng lưới quan hệ của kiều bào với những nhu cầu phát triển trong nước.

Bà Nguyễn Lam Giang, Trưởng bộ phận Đối ngoại khu vực Đông Nam Á và Đông Á, Đại học Waikato, Đồng Chủ tịch Mạng lưới Tri thức Việt Nam tại New Zealand, cho rằng trí thức Việt Nam ở nước ngoài có thể tham gia đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao tri thức. Những hình thức này cho phép kiều bào tiếp tục công việc chuyên môn tại nơi đang sinh sống, đồng thời dành một phần thời gian, năng lực và kinh nghiệm cho các hoạt động hợp tác với Việt Nam.

Nhiều con đường để trở về

Nhìn từ những chia sẻ ấy, “đóng góp từ xa” không phải là một cách nói thay thế cho sự trở về, mà mở thêm một phương thức gắn bó với quê hương.

Một minh chứng cụ thể là TP. Hồ Chí Minh ghi nhận nhiều đề xuất từ xa bằng chính vốn sống và kinh nghiệm tích luỹ của chuyên gia, trí thức kiều bào cho những vấn đề phát triển của địa phương như doanh nhân Danny Võ đề xuất định hướng phát triển đô thị lấy sức khỏe, hạnh phúc và chất lượng sống làm trung tâm, TS. Nguyễn Thanh Liêm đề cập hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cơ chế thử nghiệm, tài chính đô thị, kinh tế xanh và năng lượng.

PGS.TS. Bùi Quốc Bảo không cần mang theo một dự án cụ thể từ Pháp về Việt Nam để đưa ra những gợi ý về một đô thị bền vững. Kinh nghiệm ở nước ngoài trở thành một “lăng kính” khác để nhìn vào những vấn đề rất gần với đời sống đô thị: rác thải, giao thông, quản trị, môi trường, chất lượng sống.

Trong lĩnh vực công nghệ chiến lược, cách kết nối nguồn lực từ xa được thể hiện khá rõ qua Hội thảo “Xây dựng và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược” do Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao) tổ chức ngày 10/8 vừa qua. Hội thảo đặt vấn đề hình thành các mạng lưới chuyên gia, trí thức người Việt trên toàn cầu, gắn nguồn lực chất lượng cao với những bài toán cụ thể trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam.

Chia sẻ tại đây, ông Nguyễn Phú Bình, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), cho biết chuyên gia có thể tham gia với nhiều vai trò, từ “kiến trúc sư trưởng” cho các bài toán công nghệ chiến lược, phản biện, tham gia hội đồng khoa học và công nghệ, tư vấn chính sách đến đào tạo và chuyển giao kinh nghiệm. NAFOSTED được xác định là đầu mối tiếp nhận đề xuất từ các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để tìm kiếm, mời chuyên gia phù hợp.

Đặc biệt, ông Nguyễn Phúc Bình, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam tại Australia, đề xuất mở rộng các chương trình nghiên cứu chung giữa Việt Nam và các đối tác quốc tế, qua đó tạo thêm điều kiện để các nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài tham gia sâu hơn vào các chương trình phát triển của đất nước.

Hội thảo “Xây dựng và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược” do Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao) tổ chức ngày 10/8. (Ảnh: Dương Tiêu)

Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục đặt vấn đề phát huy nguồn lực của cộng đồng người Việt ở nước ngoài trong một không gian rộng hơn. Chia sẻ gần đây của kiều bào cho thấy mong muốn chung là có những cơ chế cụ thể, minh bạch để trí thức, doanh nhân, chuyên gia, thanh niên và các hội đoàn người Việt ở nước ngoài tham gia sâu hơn vào tiến trình phát triển đất nước.

Tuy nhiên, để những cách trở về ấy tạo ra giá trị lâu dài, điều quan trọng là kết nối đúng nhu cầu và đúng nguồn lực, đồng thời tạo điều kiện để những ý tưởng và sáng kiến từ xa được cụ thể hóa thành các chương trình, dự án thiết thực.