Kim ngạch xuất khẩu lớn chưa phải đích đến

Quy mô lớn, giá trị giữ lại còn hạn chế

Với ngành gỗ, ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Chủ tịch HĐQT Tập đoàn AA cho biết, khoảng 20 năm qua, kim ngạch xuất khẩu gỗ, nội thất và hàng mỹ nghệ đã tăng từ khoảng 300 triệu USD lên 17,2 tỷ USD năm 2025, với giá trị xuất siêu gần 12 tỷ USD. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 5 quốc gia xuất khẩu đồ gỗ và nội thất lớn nhất thế giới, đứng đầu Đông Nam Á và thứ hai châu Á.

Cùng với sự gia tăng về kim ngạch, ngành đã hình thành hệ sinh thái sản xuất tương đối hoàn chỉnh, từ nguyên liệu, chế biến, công nghiệp phụ trợ, thiết kế đến logistics và sản xuất thành phẩm, tạo việc làm cho khoảng một triệu lao động. Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, đây là lợi thế đáng kể bởi sức cạnh tranh của Việt Nam không chỉ đến từ từng doanh nghiệp riêng lẻ mà còn từ cả chuỗi cung ứng.

Song, năng lực sản xuất lớn chưa đồng nghĩa với khả năng quyết định thị trường. Phần lớn doanh nghiệp vẫn hoạt động theo mô hình OEM (sản xuất theo đơn đặt hàng, thiết kế và yêu cầu của đối tác), trong khi năng lực ODM (tự thiết kế và phát triển sản phẩm) còn hạn chế. Vì vậy, dù đã trở thành một trung tâm sản xuất đồ gỗ lớn trên thế giới, doanh nghiệp Việt vẫn chưa làm chủ tương xứng các khâu quyết định sản phẩm, thương hiệu và phần giá trị giữ lại trong chuỗi.

Theo ông Khanh, bước đi tiếp theo của ngành là nâng cao năng lực thiết kế, xây dựng thương hiệu, phát triển sản xuất bền vững và truy xuất nguồn gốc, đầu tư công nghệ, trong đó có AI, đồng thời tăng cường liên kết doanh nghiệp. Tư duy phát triển cũng cần chuyển từ xử lý những yêu cầu trước mắt sang dự báo thay đổi của thị trường trong 5-10 năm tới.

Không chỉ ngành gỗ, cà phê Việt Nam cũng đứng trước bài toán chuyển lợi thế về sản lượng thành giá trị. Ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Chủ tịch Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng, Việt Nam có thế mạnh lớn về sản lượng, đặc biệt với robusta, nhưng sản lượng lớn chưa đủ nếu chưa làm chủ chất lượng và những khâu tạo ra giá trị cao.

“Chúng ta phải sản xuất theo tiêu chuẩn của thị trường và của người mua, thay vì chỉ sản xuất những gì mình có rồi tìm cách bán”, ông Thái Như Hiệp nhấn mạnh.

Trong bối cảnh các yêu cầu về nguồn gốc, tính bền vững và giảm phát thải ngày càng chặt chẽ, khả năng đáp ứng của từng doanh nghiệp là chưa đủ. Theo ông Hiệp, lợi thế về cà phê nhân mới là nền tảng ban đầu, trong khi dư địa tạo thêm giá trị nằm ở chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, làm chủ tiêu chuẩn và dữ liệu. Đây cũng là những khâu cần được củng cố nếu ngành cà phê muốn nâng vị thế trong chuỗi giá trị.

Với cao su, khoảng cách lại thể hiện rõ ở cơ cấu sản phẩm. Theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, nguyên Chủ tịch HĐQT CTCP Cao su Đắk Lắk, Việt Nam hiện đứng thứ tư thế giới về sản lượng cao su thiên nhiên và thứ ba về xuất khẩu, nhưng phần lớn vẫn là cao su thiên nhiên và sản phẩm chế biến chưa sâu; các sản phẩm kỹ thuật có hàm lượng công nghệ cao còn hạn chế.

Theo ông Nguyễn Viết Tượng, sản lượng nguyên liệu không phải yếu tố duy nhất quyết định vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi. Khả năng phát triển công nghệ, chế biến sâu, sản phẩm và thương hiệu mới tạo điều kiện để doanh nghiệp tiến vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Từ gỗ, cà phê đến cao su, khi lợi thế về nguồn cung đã được xác lập, dư địa tiếp theo nằm ở việc mở rộng những khâu doanh nghiệp Việt có thể chủ động và nâng phần giá trị giữ lại trong nước.

Từng bước nâng khả năng tham gia xây dựng tiêu chuẩn và tạo tiếng nói trên thị trường

Từ đáp ứng tiêu chuẩn đến tham gia “luật chơi”

Khi các yêu cầu về chất lượng, môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, việc đáp ứng các chuẩn mực quốc tế không còn đơn thuần là yêu cầu tuân thủ. Khả năng chủ động thích ứng và từng bước tham gia vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn đang trở thành yếu tố quan trọng để doanh nghiệp nâng vị thế trong chuỗi.

Với ngành cao su, ông Tượng cho rằng, cần nâng cao Nhãn hiệu chứng nhận Cao su Việt Nam, hướng tới xây dựng khung tiêu chuẩn quốc gia và tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Theo ông, việc làm chủ các tiêu chuẩn xanh cần trở thành “vũ khí cạnh tranh”, giúp doanh nghiệp tăng quyền chủ động thay vì luôn ở thế bị dẫn dắt.

Đi cùng với tiêu chuẩn là dữ liệu. Thông tin về vùng nguyên liệu, sản lượng, chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát thải ngày càng trở thành cơ sở để chứng minh khả năng đáp ứng yêu cầu của người mua. Điều này đặc biệt quan trọng với những ngành có vùng nguyên liệu rộng và nhiều hộ sản xuất như cà phê, cao su. Việc xây dựng dữ liệu đầy đủ, minh bạch vì thế không chỉ phục vụ quản lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận những phân khúc có yêu cầu cao hơn.

Tuy nhiên, từng doanh nghiệp khó có thể tự tạo dựng tiêu chuẩn hay tác động đến cách vận hành của cả ngành hàng. Các hiệp hội vì vậy cần nâng cao năng lực phân tích, dự báo thị trường, công nghệ và chính sách; đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và đại diện cho những lợi ích chung của doanh nghiệp.

TS. Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Chính sách, Thương mại và Tài chính Lâm nghiệp, Tổ chức Forest Trends cho rằng, Việt Nam cần chuyển từ vị thế một nơi sản xuất, cung ứng sang một đối tác đáng tin cậy trong chuỗi giá trị. Truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn và dữ liệu không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của người mua mà còn là cơ sở tạo dựng niềm tin.

Khi có thể chứng minh rõ chất lượng, nguồn gốc và khả năng thực hiện cam kết, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có thêm cơ hội tham gia vào những khâu có giá trị cao hơn. Bởi vậy, bước tiến tiếp theo không chỉ là đáp ứng tốt hơn những tiêu chuẩn sẵn có, mà còn từng bước nâng khả năng tham gia xây dựng tiêu chuẩn và tạo tiếng nói trên thị trường. Khi đó, vị thế xuất khẩu sẽ không chỉ được thể hiện qua kim ngạch, mà còn ở phần giá trị doanh nghiệp Việt Nam có thể nắm giữ trong chuỗi.