Kim Xuân, Minh Dự, Quốc Thảo nói về trách nhiệm người làm nghề

Từ trái sang; NSND Kim Xuân, NS Minh Dự, NS Quốc Thảo phát biểu trong buổi sinh hoạt chuyên đề

Một con số được nêu ra trong buổi sinh hoạt chuyên đề về sân khấu sáng 25-3 do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy tổ chức tại Khu tưởng niệm Chiến khu Đ đã khiến nhiều nghệ sĩ lặng đi: chỉ khoảng 1% đến 5% sinh viên tốt nghiệp ngành sân khấu còn đủ kiên trì để theo nghề.

Không phải vì các em thiếu đam mê. Trái lại, như chia sẻ của nghệ sĩ Minh Dự: "Phải yêu lắm mới theo nổi sân khấu ở thời điểm này". Nhưng chính áp lực mưu sinh, thu nhập bấp bênh và sự cạnh tranh của các nền tảng số đã khiến nhiều người trẻ rẽ hướng. TikTok, YouTube, các công việc giải trí thương mại mang lại thu nhập nhanh hơn, dễ nổi tiếng hơn.

Trong khi đó, sân khấu – vốn đòi hỏi thời gian tích lũy, khổ luyện – lại không bảo đảm đời sống.

Câu hỏi đặt ra không còn là cá nhân từng nghệ sĩ, mà là tương lai của cả một thế hệ kế thừa: "5-10 năm nữa, ai sẽ tiếp nối những tên tuổi như Thành Lộc, Hữu Châu, Thanh Thủy, Hồng Vân, Kim Xuân, Quốc Thảo, Việt Anh…?" Đó không chỉ là nỗi lo, mà là một tín hiệu cảnh báo rõ ràng về nguy cơ đứt gãy lực lượng sân khấu.

50 văn nghệ sĩ tham gia sinh hoạt chuyên đề về sân khấu do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy tổ chức

Nghịch lý: Nhiều sân khấu… nhưng không dành cho nghệ sĩ

Một thực tế khác được chỉ ra là sự lãng phí đáng báo động về cơ sở vật chất. TP HCM không thiếu sân khấu. Từ các trung tâm văn hóa, nhà văn hóa quận, đến những rạp quy mô 300–500 chỗ… đều hiện hữu.

Nghệ sĩ Quốc Thảo nói: "Thế nhưng nhiều sân khấu bỏ trống hoặc hoạt động cầm chừng; Một số nơi lại không do người làm nghề thực sự vận hành; Trong khi đó, các đơn vị nghệ thuật độc lập phải "lăn lộn" đi thuê địa điểm, phụ thuộc hoàn toàn vào quản lý từng nhiệm kỳ Một nghệ sĩ thẳng thắn: "Ba đời giám đốc là ba cách làm khác nhau. Không ai dám đầu tư dài hạn khi mọi thứ luôn thay đổi" – nghệ sĩ Quốc Thảo nói.

Chính sự thiếu ổn định này khiến các nhà sản xuất không dám mạo hiểm đầu tư lớn. Hệ quả là: Không có vở diễn dài hơi; Không có thương hiệu sân khấu bền vững; Không có không gian nghệ thuật đúng nghĩa.

Các nghệ sĩ gửi lời chúc động viên đến nhau để góp phần làm tốt hơn nghề nghiệp phục vụ công chúng

"Ăn xổi" thay thế giá trị nghệ thuật

Các văn nghệ sĩ tham gia sinh hoạt chuyên đề đều quan ngại khi áp lực thị trường đang đẩy sân khấu vào một xu hướng đáng lo: chạy theo độ "viral" thay vì chiều sâu nghệ thuật.

Nhiều nghệ sĩ trẻ được nhớ đến qua tên gọi, qua clip lan truyền… nhưng khán giả lại không nhớ vai diễn, không nhớ nhân vật. Điều này đi ngược với bản chất của sân khấu, nơi nhân vật là trung tâm; Tác phẩm là giá trị cốt lõi; Nghệ sĩ sống bằng chiều sâu nghề nghiệp.

Một thực tế đau lòng khác có vở chỉ diễn 2-3 suất rồi "xếp kho", may mắn hơn thì được 5-10 suất. Hiếm có tác phẩm sống được hàng chục năm như trước đây.

Trong khi ở nhiều quốc gia, một vở diễn có thể tồn tại 10-20 năm, trở thành "tài sản văn hóa", thì sân khấu TP HCM lại đang bị cuốn vào vòng quay ngắn hạn. "Nếu cứ tiếp tục như vậy, nghệ thuật sẽ bị lai tạp, mất dần bản sắc" – ông bầu Huỳnh Anh Tuấn cảnh báo.

Ông Lê Văn Thái - Phó chủ tịch Sở VHTT TP HCM phát biểu

Cần một cơ chế dài hạn: Giao sân khấu cho người làm nghề

Từ thực tiễn đó, nhiều ý kiến đề xuất một hướng đi mang tính đột phá: Giao quyền khai thác dài hạn (10-20 năm) cho đơn vị có năng lực; Cho phép đầu tư cải tạo, xây dựng nhà hát chuyên nghiệp; Ổn định bộ máy quản lý để tạo niềm tin cho nhà sản xuất.

Thậm chí, ông Huỳnh Anh Tuấn đề xuất mạnh dạn hơn: "Có thể giao hẳn một khu đất, một nhà hát cho đơn vị đủ năng lực tài chính và chuyên môn, để họ đầu tư bài bản và chịu trách nhiệm lâu dài". Bởi lẽ, một sản phẩm văn hóa đúng nghĩa không thể hình thành trong 1-2 năm, mà cần: 10 năm để định hình; 20 năm để phát triển và 30 năm để trở thành thương hiệu.

Từ trái sang: Bà Nguyễn Thị Kim Nguyên - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy, NSND Hữu Quốc, Bà Đinh Thị Thanh Thủy - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy và đạo diễn Tôn Thất Cần - Phó chủ tịch thường trực Hội Sân khấu TP HCM

Không chỉ là câu chuyện sân khấu, mà là chiến lược văn hóa

Những vấn đề được nêu ra không dừng ở phạm vi ngành sân khấu. Đó là câu chuyện của: Chính sách văn hóa đô thị; Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa; và trách nhiệm gìn giữ bản sắc nghệ thuật TP HCM từng là trung tâm sân khấu sôi động nhất cả nước.

Nhưng để giữ được vị thế đó, không thể chỉ dựa vào nhiệt huyết của nghệ sĩ. Cần một hệ sinh thái đủ mạnh, trong đó: Nghệ sĩ được sống bằng nghề; Nhà sản xuất dám đầu tư; Sân khấu được vận hành đúng nghĩa.

NSND Kim Xuân cho rằng nếu không lắng nghe, bày tỏ và thể hiện trách nhiệm người nghệ sĩ, những cảnh báo hôm nay sẽ nhanh chóng trở thành hiện thực: Một nền sân khấu đông rạp… nhưng vắng người làm nghề thực sự.

Đối thoại thẳng thắn, đi vào thực chất

Tại buổi làm việc, đại diện lãnh đạo Thành ủy và các cơ quan quản lý đã dành thời gian lắng nghe hơn 14 ý kiến phát biểu từ văn nghệ sĩ, nhà chuyên môn. Các vấn đề được nêu không dừng ở phản ánh khó khăn mà đi sâu vào những bất cập mang tính hệ thống: cơ chế đầu tư, môi trường sáng tạo, chính sách đãi ngộ, hạ tầng biểu diễn và định hướng phát triển công nghiệp văn hóa.

Một số ý kiến lần đầu được chia sẻ công khai, thể hiện tinh thần thẳng thắn, trách nhiệm với sự phát triển của ngành. "Chúng tôi cần được lắng nghe nhiều hơn, để những khó khăn trong thực tiễn sáng tạo không chỉ được ghi nhận mà còn được giải quyết bằng chính sách cụ thể" – ông Lê Văn Thái – Phó Giám đốc Sở VHTT TP HCM nói.

Bà Đinh Thị Thanh Thủy - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP HCM - phát biểu: "Chúng ta sẽ tiếp tục tăng cường phối hợp, kết nối với các đơn vị liên quan để triển khai những hoạt động sinh hoạt chuyên đề cụ thể của nhiều lãnh vực văn hóa văn nghệ. Trên cơ sở đó, sẽ đi sâu hơn vào định hướng chung, nhằm tìm ra những giải pháp thiết thực để hỗ trợ cho hoạt động sân khấu, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả.

Tôi cũng muốn chia sẻ thêm rằng, về phía các cơ quan quản lý, thực tế đều có những cơ chế, chính sách hỗ trợ nhất định. Vấn đề không nằm ở chỗ có hay không, mà là cách chúng ta tiếp cận, vận dụng và phối hợp để các chính sách đó đi vào thực tiễn. Một điều rất trăn trở là: nói "bỏ cái này" thì có thể dễ, nhưng "thay thế bằng cái gì" lại là câu chuyện khó. Chính vì vậy, chúng ta cần hết sức thận trọng, có nghiên cứu, có thử nghiệm và có lộ trình rõ ràng".

Nghệ sĩ trẻ Tiêu Minh Phụng và NSƯT Lê Thiện giao lưu trong buổi sinh hoạt chuyên đề

Bà Đinh Thị Thanh Thúy nghĩ điều quan trọng nhất là giữ được tâm thế: kiên trì tìm hiểu, theo đuổi đến cùng những gì mình đã chọn. "Buổi sinh hoạt hôm nay với các anh chị trong Hội Sân khấu là một dịp rất ý nghĩa. Tôi mong rằng, từ cuộc gặp này, văn nghệ sĩ TP HCM có thể mở rộng hơn nữa để lắng nghe nhiều ý kiến đóng góp đa chiều, cùng nhau tìm ra giải pháp phù hợp.

Hiện nay, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa đã mở ra một cơ hội. Vấn đề là chúng ta phải tận dụng "cánh cửa" này như thế nào để từng bước tháo gỡ những khó khăn tồn tại lâu nay.

"Tôi được biết dự thảo chương trình hành động của UBND TP đã được xây dựng và đang trong quá trình lấy ý kiến. Có thể hiện nay nội dung vẫn còn mang tính khái quát, chưa cụ thể như mong đợi. Tuy nhiên, để có những chính sách chi tiết, chúng ta cần tiếp tục nghiên cứu, thảo luận sâu hơn trong quá trình triển khai" - bà Thủy nói.

Bài và ảnh: Thanh Hiệp