Kinh doanh online hết thời trốn thuế

Việc liên kết dữ liệu, sử dụng AI đã giúp cơ quan thuế có thể nhận diện các thủ đoạn gian lận thuế

Khi các “ông trùm” online vướng lao lý

Mới đây, cơ quan Cảnh sát điều tra CATP Hà Nội đã ra quyết định khởi tố bị can, bắt tạm giam đối với Lê Văn Phú (thường được gọi với tên Phú Lê) và vợ là Lã Thúy Kiều. Theo thông tin ban đầu, các bị can bị điều tra về tội: Vi phạm quy định của Nhà nước về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 221, Bộ luật Hình sự và tội In, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách Nhà nước theo Điều 203, Bộ luật Hình sự.

Theo điều tra, trong khoảng 6 năm, Phú và Kiều thành lập 3 công ty, kinh doanh các mặt hàng như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Sản phẩm được quảng cáo trên nhiều nền tảng mạng xã hội, trong đó có nội dung được xác định là thổi phồng công dụng nhằm thu hút khách hàng. Đáng nói, cơ quan điều tra xác định Kiều trực tiếp chỉ đạo, điều hành hoạt động kinh doanh để che giấu doanh thu, gian lận thuế. Người này thành lập nhiều hộ kinh doanh, kê khai thuế dưới danh nghĩa cá nhân và các hộ kinh doanh.

Riêng giai đoạn 2021-2025, Công ty Thiên Phú (do vợ chồng Phú - Kiều thành lập) được xác định bán hàng nhưng không lập hóa đơn và không kê khai đầy đủ doanh thu. Hơn 107 tỷ đồng tiền bán hàng được chuyển vào nhiều tài khoản cá nhân của Phú, Kiều và người thân nhưng không được hạch toán vào sổ sách kế toán. Để hợp thức lượng hàng đã bán nhưng vẫn được ghi nhận là hàng tồn kho, Kiều bị cáo buộc chỉ đạo thu thập thông tin căn cước công dân của người thân, bạn bè để lập hàng trăm hóa đơn bán hàng khống với tổng giá trị lên tới hàng tỷ đồng.

Trước đó, nhiều trường hợp gian lận thuế tương tự cũng đã được cơ quan điều tra làm rõ. Trước Lê Văn Phú, cách đây ít ngày, vợ chồng Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) cũng đã bị bắt giữ với cáo buộc “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an bước đầu xác định vợ chồng Huấn kinh doanh nước hoa với tổng doanh thu hơn 300 tỷ đồng nhưng không xuất đầy đủ hóa đơn giá trị gia tăng, để doanh thu ngoài sổ sách kế toán.

Một vụ việc khác mới đây vừa được tòa án đưa ra xét xử là vụ Nguyễn Thị Thu Hường và đồng phạm. Các đối tượng bị cáo buộc tội danh “Trốn thuế”. Cơ quan tố tụng xác định từ năm 2020 đến khi bị phát hiện vào tháng 6-2025, Hường bán hàng hoàn toàn qua Facebook nhưng không đăng ký kinh doanh, không đăng ký thuế và cũng không kê khai doanh thu. Doanh thu được xác định gần 835 tỷ đồng với số tiền thuế trốn là 12,5 tỷ đồng.

Hay vụ vợ chồng Vũ Nam Phương (hay Vũ Hồng Phúc, biệt danh “Cún Bông”) và các đồng phạm cũng được cơ quan điều tra xác định hành vi khai báo gian dối doanh thu để trốn thuế. Cụ thể, từ năm 2023 đến tháng 6-2026, đối tượng đã chỉ đạo kê khai doanh thu với cơ quan thuế chỉ hơn 5 tỷ đồng, trong khi doanh thu thực tế được cơ quan chức năng xác minh là hơn 120 tỷ đồng, qua đó gây thất thoát hơn 10 tỷ đồng tiền thuế cho ngân sách Nhà nước.

Bóc tách thủ đoạn chuyển doanh thu để trốn thuế

Quyết liệt xóa bỏ tình trạng kinh doanh “hai sổ”

Cục Thuế mới đây đã có công văn yêu cầu các tổ chức cung cấp giải pháp hóa đơn điện tử, tổ chức cung cấp dịch vụ thuế phối hợp ngăn chặn hành vi gian lận thuế bằng việc sử dụng song song hai hệ thống sổ kế toán tài chính. Trong đó, yêu cầu các tổ chức không được phát triển, tích hợp hoặc hỗ trợ triển khai các tính năng phần mềm có khả năng vận hành song song 2 hệ thống sổ kế toán trở lên cho cùng 1 đơn vị kinh doanh trong 1 kỳ kế toán năm. Đồng thời, cần chủ động tích hợp các cơ chế cảnh báo, ghi nhận lịch sử thay đổi dữ liệu và tự động phát hiện dấu hiệu bất thường trong hệ thống phần mềm kế toán, thông báo kịp thời cho khách hàng để phòng ngừa từ sớm nguy cơ bị lợi dụng vào các mục đích gian lận thuế.

Cơ quan thuế yêu cầu các đơn vị thực hiện kết nối phần mềm quản lý bán hàng, phần mềm kế toán với hệ thống hóa đơn điện tử của các nhà cung cấp để truyền tự động, đầy đủ dữ liệu hóa đơn điện tử của người nộp thuế cho cơ quan thuế để đảm bảo dữ liệu minh bạch. Đặc biệt, các đơn vị nêu trên được yêu cầu cung cấp thông tin về các khách hàng vận hành song song 2 hệ thống phần mềm sổ kế toán tài chính (thông tin cung cấp gồm tên người nộp thuế, mã số thuế, địa chỉ trụ sở/địa điểm kinh doanh).

Có thể thấy, thời gian qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử thì tình trạng gian lận thuế theo đó cũng ngày càng phức tạp. Các đối tượng thường sử dụng các thủ đoạn như: Không đăng ký kinh doanh và kê khai thuế; chia nhỏ dòng tiền, nhận tiền vào tài khoản cá nhân, thu tiền mặt… nhằm che giấu doanh thu; lập hai hệ thống sổ sách kế toán… Dù thủ đoạn khác nhau, nhưng mục đích chung của các đối tượng là dùng mọi cách để không nộp thuế hoặc nộp thuế với doanh thu ít hơn nhiều so với doanh thu thực tế.

Phân tích về vụ việc Lê Văn Phú, ông Lê Văn Tuấn - Giám đốc Công ty TNHH Kế toán thuế Keytas cho rằng, đây là hình thức chuyển lợi nhuận để gian lận thuế. Theo đó, do công ty của vợ chồng Phú - Kiều kinh doanh các mặt hàng như mỹ phẩm và thực phẩm chức năng, thường có biên lợi nhuận lớn nên khi bán hàng cho khách hàng đã không nhận tiền vào tài khoản công ty mà nhận tiền vào tài khoản cá nhân. Như vậy, thay vì phải xuất hóa đơn, ghi nhận doanh thu tại công ty, thì doanh thu đã được kê khai, nộp thuế tại hộ kinh doanh. “Điều này thường xảy ra khi biên lợi nhuận của mặt hàng lớn, dẫn đến việc kê khai, nộp thuế tại hộ kinh doanh thấp hơn. Cụ thể, hộ kinh doanh thương mại chỉ kê khai nộp thuế theo thuế suất 1,5% doanh thu (bao gồm 1% thuế GTGT và 0,5% thuế TNCN), trong khi, với công ty phải kê khai nộp thuế 8 - 10% thuế GTGT trên doanh thu và 20% thuế TNDN trên lợi nhuận” - ông Lê Văn Tuấn nói.

Ngoài ra, khi lượng hàng bán ra có giá trị 107 tỷ đồng nhưng không được xuất hóa đơn cũng dẫn đến lượng hàng tồn kho ảo tương ứng trên sổ sách của công ty. Để xử lý lượng tồn kho ảo này, công ty của vợ chồng Phú - Kiều đã xuất khống hóa đơn cho người mua không lấy hóa đơn, và một phần nhỏ xuất cho cá nhân người liên quan. Mấu chốt vấn đề nằm ở giá bán trên hóa đơn bán ra được xuất khống thường chỉ cao hơn giá vốn mua vào một chút để công ty không phải nộp thuế.

“Như vậy, cùng một lượng hàng hóa bán ra, nhưng doanh nghiệp đã kê khai nộp thuế 2 lần. Một lần kê khai nộp thuế tại hộ kinh doanh (kê khai, nộp thuế cho doanh thu không có thực, vì không bán ra trên thực tế). Lần hai là kê khai, nộp thuế tại doanh nghiệp (khi xuất khống hóa đơn bán ra để xử lý hàng tồn kho ảo). Tuy kê khai, nộp thuế 2 lần, nhưng nghĩa vụ thuế vẫn thiếu trên thực tế do chênh lệch nghĩa vụ thuế tại hộ kinh doanh và doanh nghiệp” - ông Lê Văn Tuấn phân tích.

Một câu hỏi đặt ra, tại sao công ty không xuất hóa đơn bán ra cho hộ kinh doanh Lã Thúy Kiều mà phải xuất khống hóa đơn bán ra người mua không lấy hóa đơn, hoặc xuất khống cho cá nhân khác? Theo ông Lê Văn Tuấn, đây là một cách thức để che giấu giao dịch liên kết. Bởi lẽ, công ty và hộ kinh doanh là cùng chủ sở hữu. Việc công ty xuất hóa đơn bán ra cho hộ kinh doanh Lã Thúy Kiều thì cơ quan thuế dễ dàng nhận diện giao dịch liên kết xảy ra tại công ty. Khi đó, cơ quan thuế cũng sẽ yêu cầu xác định nghĩa vụ thuế tại công ty theo giá bán thị trường. Điều này cũng đồng nghĩa, cơ quan thuế sẽ truy thu lại thuế GTGT và thuế TNDN đã nộp thiếu.

Cơ quan thuế có đầy đủ công cụ giám sát

Ông Đặng Văn Thành - Phó Chi cục trưởng Chi cục Thuế Thương mại điện tử (Cục Thuế - Bộ Tài chính)

Đơn giản hóa việc khai, nộp thuế trên các sàn thương mại điện tử

Cùng với việc tăng cường quản lý, giám sát, cơ quan thuế đang nỗ lực đơn giản hóa các thủ tục, quy trình khai, nộp thuế thương mại điện tử. Luật Quản lý thuế năm 2025 cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn đã hoàn thiện khung pháp lý đối với hoạt động kinh doanh này. Cụ thể, theo quy định mới, các nền tảng thương mại điện tử có chức năng thanh toán được giao trách nhiệm khấu trừ, khai và nộp thuế thay đối với hộ, cá nhân kinh doanh và nhà cung cấp nước ngoài. Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh xuyên biên giới, tăng tính minh bạch của thị trường và tạo thuận lợi tối đa về thực hiện nghĩa vụ thuế cho người bán.

Bên cạnh đó, thủ tục đăng ký thuế tiếp tục được đơn giản hóa. Hộ, cá nhân kinh doanh có thể thực hiện đăng ký thuế ngay trên hồ sơ khai thuế lần đầu mà không phải nộp hồ sơ đăng ký riêng như trước đây. Đối với hộ và cá nhân kinh doanh đa kênh, pháp luật cho phép thực hiện khai thuế tập trung trên một hồ sơ dù có nhiều địa điểm kinh doanh hoặc hoạt động hoàn toàn trên môi trường trực tuyến. Người bán chỉ kinh doanh trên nền tảng số thực hiện kê khai và nộp thuế tại cơ quan thuế nơi cư trú. Đáng chú ý, cơ chế kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế và các nền tảng thương mại điện tử tiếp tục được tăng cường. Doanh thu, số thuế đã được khấu trừ và nộp thay sẽ được tự động cập nhật vào tài khoản thuế điện tử của người nộp thuế, giúp giảm thời gian đối chiếu, hạn chế sai sót và nâng cao tính minh bạch trong thực hiện nghĩa vụ thuế.

Thời gian qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử thì cơ quan thuế cũng phải nhanh chóng thay đổi phương thức quản lý thuế đối với lĩnh vực này. Theo đó, thay vì quản lý, giám sát theo phương thức truyền thống thì cơ quan thuế đã đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu lớn (bigdata) và AI vào quản lý thuế.

Bà Lê Hoàng Oanh - Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho biết, theo Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ 1-7-2026, người bán hàng trên nền tảng thương mại điện tử phải được xác thực, định danh. Thông tin định danh được thống nhất với mã số thuế và số căn cước công dân. Người bán cũng phải sử dụng tài khoản thanh toán chính chủ của cá nhân, hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp để thực hiện giao dịch. Dữ liệu người bán, người mua, giao dịch, thanh toán, logistics và hàng hóa được yêu cầu lưu trữ theo quy định, đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ với các cơ quan quản lý nhà nước. “Dữ liệu là nền tảng quan trọng để giám sát thị trường, phát hiện vi phạm và xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch” - bà Lê Hoàng Oanh nói.

Ông Lê Văn Tuấn cũng khẳng định, hiện nay, cơ quan thuế đã có đầy đủ công cụ giám sát đối với các giao dịch thương mại điện tử. Đầu tiên, đối với các giao dịch nghi ngờ gian lận nêu trên, đầu tiên, cơ quan thuế sẽ truy vết dòng tiền từ tài khoản cá nhân. Khi có các dấu hiệu rủi ro nghĩa vụ thuế, cơ quan thuế sẽ yêu cầu sao kê tài khoản ngân hàng cá nhân của chủ doanh nghiệp, thậm chí vợ chồng, người thân của chủ doanh nghiệp để xác minh nguồn gốc dòng tiền doanh thu. Thứ hai, cơ quan thuế sẽ phân tích hệ số rủi ro từ hệ thống giám sát của ngành thuế. Trong trường hợp này, hệ số rủi ro giá vốn/doanh thu sẽ cao bất thường so với các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực. Bởi lẽ, giá bán ra không theo giá thị trường, trong khi giá vốn không đổi theo giá bán của nhà cung cấp. Thứ ba, cơ quan thuế sẽ phân tích sản phẩm kinh doanh và mô hình kinh doanh. Với những sản phẩm có biên lợi nhuận lớn như mặt hàng như mỹ phẩm và thực phẩm chức năng, thì người nộp thuế sẽ có xu hướng lập hệ sinh thái công ty và hộ kinh doanh để trốn tránh nghĩa vụ thuế.

Do đó, cơ quan thuế có xu hướng chú ý đến hệ sinh thái công ty và hộ kinh doanh cùng một chủ sở hữu để giám sát chặt chẽ hơn nghĩa vụ thuế. “Hiện nay, cơ quan thuế có đủ công cụ và kinh nghiệm giám sát nghĩa vụ thuế của người nộp thuế. Do đó, người nộp thuế cần chủ động lựa chọn mô hình hoạt động khi mới kinh doanh để thực hiện đúng nghĩa vụ thuế. Việc kê khai trung thực nghĩa vụ thuế sẽ giúp người nộp thuế kinh doanh bền vững và hạn chế rủi ro pháp lý trong tương lai” - ông Lê Văn Tuấn khuyến cáo.