Kinh nghiệm quốc tế về mô hình sở hữu Sở giao dịch hàng hóa và gợi mở cho Việt Nam

Đa dạng mô hình sở hữu, xu hướng chuyên nghiệp hóa hoạt động thị trường

Tại nhiều quốc gia, Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức dưới hình thức doanh nghiệp, phổ biến là công ty cổ phần. Nhiều Sở giao dịch hàng hóa đã chuyển đổi từ tổ chức thành viên sang mô hình doanh nghiệp, qua đó mở rộng khả năng huy động vốn, nâng cao tính tự chủ trong đầu tư, phát triển công nghệ và mở rộng hoạt động kinh doanh. Cùng với quá trình này, nhiều Sở giao dịch phát triển thành các tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực hạ tầng thị trường, kết nối hoạt động giao dịch với dịch vụ thanh toán bù trừ, cung cấp dữ liệu và công nghệ.

Tại Hoa Kỳ, CME Group là ví dụ tiêu biểu cho quá trình chuyển đổi từ tổ chức thành viên sang doanh nghiệp hoạt động vì lợi nhuận. CME chuyển đổi mô hình hoạt động vào năm 2000 và niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán vào năm 2002. Thông qua các thương vụ sáp nhập và mua lại, tập đoàn mở rộng hoạt động, bao gồm các thị trường CME, CBOT, NYMEX và COMEX. Tương tự, Intercontinental Exchange (ICE) hoạt động theo mô hình công ty đại chúng, cung cấp các dịch vụ giao dịch, thanh toán bù trừ và dữ liệu thị trường. Tại Đức, Deutsche Börse Group tổ chức hoạt động thị trường phái sinh thông qua hệ thống Eurex và Eurex Clearing; tại Nhật Bản, Japan Exchange Group (JPX) sở hữu Sở giao dịch hàng hóa Tokyo (TOCOM) từ năm 2019. Các trường hợp này cho thấy việc tổ chức hoạt động theo mô hình doanh nghiệp và tập đoàn có thể tạo điều kiện tập trung nguồn lực, mở rộng quy mô kinh doanh và tăng cường liên kết giữa các dịch vụ hạ tầng thị trường.

CME Group (Hoa Kỳ) - một trong những tập đoàn giao dịch hàng hóa lớn trên thế giới

Bên cạnh đó, một số Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức trong cơ cấu tập đoàn, chịu sự sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp của công ty mẹ. Chẳng hạn, Sở giao dịch kim loại London (LME) thuộc LME Holdings, doanh nghiệp do Hong Kong Exchanges and Clearing (HKEX) sở hữu toàn bộ từ năm 2012. Tại châu Âu, London Stock Exchange Group (LSEG) sở hữu tổ chức thanh toán bù trừ LCH. Những trường hợp này cho thấy hoạt động giao dịch và các dịch vụ hạ tầng liên quan có thể được tổ chức trong cùng một tập đoàn thông qua các pháp nhân riêng biệt. Mô hình này tạo điều kiện chia sẻ công nghệ, nguồn lực và kinh nghiệm quản trị, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về phân định trách nhiệm, minh bạch hoạt động, kiểm soát xung đột lợi ích và bảo đảm an toàn của hệ thống.

Sở giao dịch kim loại London (LME) thuộc sở hữu của Tập đoàn HKEX

Về cơ cấu sở hữu vốn, bên cạnh các doanh nghiệp không có cổ đông nhà nước nắm quyền chi phối, một số Sở giao dịch hoạt động theo mô hình công ty cổ phần có sự tham gia góp vốn của Nhà nước, trực tiếp hoặc thông qua tổ chức do Nhà nước nắm giữ. Tại Hồng Kông, chính quyền nắm giữ khoảng 6,17% cổ phần HKEX thông qua Exchange Fund. Tại Singapore, một chủ thể gắn với Nhà nước nắm giữ khoảng 23,35% cổ phần Singapore Exchange (SGX), nhưng số cổ phần này không có quyền biểu quyết theo tài liệu nghiên cứu được tổng hợp. Các trường hợp này cho thấy sự tham gia góp vốn của Nhà nước không nhất thiết đồng nghĩa với việc Nhà nước nắm quyền chi phối doanh nghiệp; quyền quản lý, điều hành và biểu quyết còn phụ thuộc vào cơ cấu cổ đông, quyền gắn với cổ phần và các quy định có liên quan.

Ở một số thị trường khác, Nhà nước tham gia với vai trò cổ đông chi phối hoặc chủ thể đầu tư thành lập Sở giao dịch. Tại Dubai, DMCC nắm giữ 67% cổ phần Sở giao dịch vàng và hàng hóa Dubai (DGCX). Tại Ethiopia, Sở giao dịch hàng hóa (ECX) được Chính phủ đầu tư thành lập, đồng thời có sự tham gia của các thành viên tư nhân trong hoạt động giao dịch và quản trị. Những trường hợp này phản ánh cách tiếp cận trong đó Nhà nước tham gia trực tiếp vào việc hình thành và tổ chức thị trường, với mức độ và hình thức tham gia khác nhau tùy điều kiện từng quốc gia.

Sở giao dịch vàng và hàng hóa Dubai (DGCX) với cổ phần chi phối thuộc DMCC

Tại Trung Quốc, Sở giao dịch hàng hóa Quảng Châu (GFEX), thành lập năm 2021, được tổ chức theo mô hình công ty cổ phần và hoạt động dưới sự giám sát của cơ quan quản lý có thẩm quyền. Trường hợp này cho thấy hình thức công ty cổ phần có thể được áp dụng đồng thời với cơ chế quản lý, giám sát nhà nước chặt chẽ; do đó, hình thức pháp lý của doanh nghiệp và mức độ can thiệp của Nhà nước là hai vấn đề cần được xem xét riêng biệt.

Nhìn chung, mô hình sở hữu Sở giao dịch hàng hóa trên thế giới khá đa dạng, từ doanh nghiệp do các cổ đông tư nhân nắm giữ, công ty đại chúng có cơ cấu cổ đông phân tán, doanh nghiệp thuộc tập đoàn đến doanh nghiệp có vốn nhà nước hoặc do Nhà nước nắm quyền chi phối. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một mô hình sở hữu duy nhất phù hợp với mọi quốc gia. Đối với Việt Nam, trong quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, việc lựa chọn mô hình cần gắn với yêu cầu về điều kiện thành lập, năng lực tài chính, quản trị doanh nghiệp, tính độc lập trong vận hành, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Quan trọng hơn, cần thiết lập cơ chế cấp phép, quản lý và giám sát phù hợp để bảo đảm Sở giao dịch hoạt động minh bạch, an toàn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường.

Bài học đối với Việt Nam: Hoàn thiện mô hình tổ chức gắn với cơ chế giám sát hiệu quả

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Sở giao dịch hàng hóa có thể được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp với cơ cấu sở hữu đa dạng, trong đó Nhà nước có thể tham gia hoặc không tham gia góp vốn. Việc Nhà nước thực hiện chức năng quản lý không nhất thiết phải gắn với việc nắm giữ cổ phần chi phối, mà có thể thông qua pháp luật, điều kiện cấp phép, yêu cầu về vốn, quản trị doanh nghiệp, công khai thông tin và giám sát hoạt động thị trường.

Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tổ chức và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ cần bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật về doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành về giao dịch hàng hóa phái sinh. Bên cạnh các quy định chung về tổ chức, quản trị doanh nghiệp, cần có những yêu cầu phù hợp về năng lực tài chính, điều kiện hoạt động, quản trị rủi ro và trách nhiệm của các chủ thể liên quan, đáp ứng đặc thù của thị trường.

Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế tổ chức và mối quan hệ giữa Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bao gồm việc phân định chức năng, phối hợp trao đổi thông tin, quản lý rủi ro và kiểm soát xung đột lợi ích trong trường hợp các tổ chức này có mối quan hệ sở hữu hoặc hoạt động độc lập. Các vấn đề về sự tham gia góp vốn, giới hạn sở hữu, quyền chi phối và cơ chế giám sát cũng cần được xem xét trên cơ sở đặc điểm thị trường và yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống.

Kinh nghiệm quốc tế là cơ sở tham khảo để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện các quy định trong Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, vừa tạo điều kiện cho Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ huy động nguồn lực, nâng cao năng lực hoạt động, vừa bảo đảm hiệu quả quản lý, giám sát và an toàn thị trường.

Bùi Thế Hưng - Phòng Hạ tầng thương mại

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước