Kinh tế bạc: Cơ hội và thách thức từ làn sóng già hóa dân số

Nhiều người cao tuổi tham gia sơ chế rau sắn tại HTX Nông nghiệp sản xuất và Chế biến nông sản Liên Gia Trang, xã Tiên Lương, tỉnh Phú Thọ. Ảnh: XUÂN HIỀN

Tốc độ già hóa nhanh và nguy cơ rơi vào bẫy “chưa giàu đã già”

Việt Nam đang trải qua cuộc dịch chuyển nhân khẩu học nhanh chóng. Dữ liệu từ Cục Thống kê cho thấy, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn “già hóa dân số” từ năm 2011 và dự kiến sẽ chuyển sang giai đoạn “dân số già” vào năm 2036. Trong khi các quốc gia phát triển mất nhiều thập kỷ để thích ứng, như Pháp mất 115 năm, Thụy Điển 85 năm hay Nhật Bản 26 năm, thì Việt Nam chỉ có khoảng 25 năm cho tiến trình này. Dự báo đến năm 2050, nhóm dân số từ 60 tuổi trở lên tại Việt Nam sẽ đạt trên 25 triệu người, chiếm hơn 25% tổng dân số cả nước.

Thách thức lớn nhất đối với nước ta là nguy cơ rơi vào bẫy “chưa giàu đã già”. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã tăng lên 73,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh thực tế chỉ đạt khoảng 64-67 tuổi. Trung bình một người lớn tuổi phải đối mặt với 3-4 bệnh mãn tính, chủ yếu là tim mạch, tiểu đường, huyết áp và xương khớp, tạo áp lực rất lớn lên tài chính hộ gia đình và hệ thống bảo hiểm y tế.

Theo Văn phòng Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) tại Việt Nam “một lượng lớn người từ 65 tuổi trở lên vẫn đang làm việc, khoảng 2,6 triệu người vào năm 2024 theo Cục Thống kê. Điều này khiến việc đảm bảo chất lượng công việc, điều kiện làm việc tử tế và bảo hiểm xã hội đầy đủ cho họ trở nên quan trọng”.

Ở khía cạnh sức khỏe cộng đồng, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương khẳng định hệ thống y tế quốc gia đang đứng trước đòi hỏi cấp bách phải thực hiện một cuộc chuyển dịch chiến lược toàn diện. Thay vì tập trung phần lớn nguồn lực vào mô hình điều trị bệnh cấp tính như trước đây, ngành y tế cần chuyển trọng tâm sang quản lý sức khỏe dài hạn, theo dõi bệnh mãn tính và phát triển hệ thống chăm sóc dự phòng.

Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương nhận định, việc mở rộng mạng lưới lão khoa tại các bệnh viện, đi đôi với phát triển mô hình bác sĩ gia đình và y tế cơ sở dựa vào cộng đồng là hướng đi bắt buộc. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt nghiêm trọng các trung tâm dưỡng lão chất lượng cao, các cơ sở bán trú cho người già và đội ngũ điều dưỡng viên được đào tạo bài bản về lão khoa cũng đang là khoảng trống lớn cần sớm có giải pháp đột phá.

Người cao tuổi - từ đối tượng bảo trợ đến nguồn lực phát triển

Đánh giá về vai trò và vị thế của người cao tuổi trong bối cảnh mới, ông Nguyễn Thanh Bình - Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam - cho rằng cần có sự thay đổi căn bản về tư duy tiếp cận. Ông Nguyễn Thanh Bình khẳng định người cao tuổi không nên và không thể tiếp tục bị coi là “gánh nặng” hay chỉ là đối tượng thụ hưởng bảo trợ xã hội thụ động, mà phải được nhìn nhận là nguồn lực trí tuệ, kinh nghiệm và vốn sống. Lực lượng này đã và đang đóng góp vào sự ổn định xã hội, phát triển kinh tế địa phương cũng như giáo dục thế hệ trẻ.

Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh, nhiệm kỳ 2026-2031, Hội Người cao tuổi Việt Nam xác định 3 khâu đột phá. Trong đó, trọng tâm là tham mưu phát triển “kinh tế bạc” ở Việt Nam, phối hợp đề xuất chính sách, pháp luật và an sinh xã hội liên quan đến người cao tuổi; đẩy mạnh xã hội hóa, huy động nguồn lực cho hoạt động Hội; đổi mới phương thức hoạt động, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin…

Việc chuyển đổi góc nhìn này đòi hỏi sự đồng bộ từ cấp hoạch định chính sách đến nhận thức xã hội. Người cao tuổi khi được tạo điều kiện tham gia các hoạt động phù hợp với sức khỏe không chỉ giảm bớt gánh nặng về tâm lý và chi phí y tế cho gia đình mà còn chủ động đóng góp vào dòng chảy kinh tế. Sự chủ động này là tiền đề quan trọng để tạo ra một cộng đồng người cao tuổi năng động, có khả năng tự chủ về tài chính và tinh thần, từ đó sẵn sàng tham gia vào các hoạt động tiêu dùng và trải nghiệm mới do nền kinh tế bạc mang lại.

Khai phá dư địa “kinh tế bạc”

Dưới góc độ kinh tế học, GS,TS. Nguyễn Trọng Hoài - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh - nhận định rằng sự gia tăng nhanh chóng của nhóm dân số cao tuổi là tiền đề hình thành nền “kinh tế bạc” với quy mô thị trường lớn. Người cao tuổi hiện đại ngày càng có nhu cầu đa dạng hơn về nâng cao chất lượng cuộc sống, từ đó thúc đẩy sự phát triển của hàng loạt ngành nghề dịch vụ mới. Đó là thị trường du lịch nghỉ dưỡng chậm, dịch vụ tài chính - bảo hiểm tích lũy, các dòng thực phẩm chức năng và dinh dưỡng chuyên biệt, thiết bị hỗ trợ vận động, cùng các mô hình nhà ở thông minh được thiết kế riêng cho người lớn tuổi.

Để biến tiềm năng này thành động lực tăng trưởng kinh tế thực tế, GS,TS. Nguyễn Trọng Hoài cho rằng, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo thông qua việc ban hành các chính sách ưu đãi rõ ràng về thuế, đất đai và tín dụng nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ chế việc làm linh hoạt cho phép người cao tuổi còn sức khỏe tiếp tục làm việc bán thời gian hoặc đảm nhận vai trò chuyên gia cũng sẽ giúp kéo dài giai đoạn “dân số vàng” một cách hiệu quả, đóng góp trực tiếp vào tổng sản phẩm quốc nội.

Từ góc nhìn quốc tế, bà Pauline Tamesis - Điều phối viên Thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam - khẳng định việc ứng phó với già hóa dân số đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và mang tính bao trùm. Bà Pauline Tamesis nhấn mạnh rằng Việt Nam cần đảm bảo nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau” trong quá trình phát triển nền kinh tế bạc. Việc đảm bảo quyền tiếp cận bình đẳng của người cao tuổi đối với các dịch vụ an sinh, y tế, giáo dục trọn đời và đặc biệt là không gian kỹ thuật số sẽ giúp thu hẹp khoảng cách thế hệ. Đảm bảo người cao tuổi được tôn trọng, chăm sóc và trao quyền chính là thước đo cho một xã hội phát triển nhân văn và bền vững trong thế kỷ XXI./.