Kinh tế Hà Nội tăng tốc, doanh nghiệp tư nhân vẫn thiếu sức bật

Hà Nội cần chuyển lợi thế về nhân lực, tri thức và cơ chế đặc thù thành năng lực cạnh tranh, tạo dư địa cho doanh nghiệp tư nhân bứt phá ảnh: minh họa

Tăng trưởng hai con số và nghịch lý chưa được giải quyết

Báo cáo của UBND TP. Hà Nội về tình hình phát triển kinh tế - xã hội cho thấy, GRDP quý III/2026 ước tăng 10,02%, lần đầu tiên trong năm đạt mức tăng trưởng hai con số, đồng thời là mức cao nhất trong các quý năm 2026, vượt đáng kể mức tăng 8,20% của quý III/2025. Tính chung 9 tháng, GRDP tăng 8,85%, cao hơn mức tăng 7,92% cùng kỳ năm 2025 và kết quả 6 tháng đầu năm.

Kết quả này cho thấy kinh tế Thủ đô đang cải thiện, nhưng bài toán tăng trưởng vẫn đầy thách thức. Trong 3 tháng cuối năm, Hà Nội đặt mục tiêu phấn đấu hoàn thành tăng trưởng GRDP cả năm ở mức “hai con số”, đồng thời rà soát phần tăng trưởng còn thiếu và xác định giá trị tăng thêm cần tạo ra trong quý IV.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên - Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, với mức tăng trưởng 8,85% sau 9 tháng và mục tiêu cả năm 11%, Hà Nội phải đạt mức tăng trưởng khoảng 16,5% trong quý IV. Đây là áp lực rất lớn, cho thấy thành phố không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực tăng tốc cuối năm mà cần tìm kiếm những động lực phát triển bền vững hơn.

Nghịch lý nằm ở chỗ Hà Nội sở hữu nhiều lợi thế vượt trội nhưng kết quả phát triển chưa tương xứng. GS.TS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước ngành Kinh tế cho rằng, Thủ đô tập trung mật độ cao các viện nghiên cứu, trường đại học, đội ngũ trí thức hàng đầu, cùng nguồn vốn đầu tư công và cơ chế chính sách đặc thù từ Luật Thủ đô. Tuy nhiên, việc chuyển hóa những nguồn lực này thành sức mạnh tài chính và năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp vẫn là điểm nghẽn lớn.

Phần lớn doanh nghiệp Hà Nội vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tích lũy vốn mỏng, công nghệ lạc hậu, trong khi chi phí tuân thủ thủ tục hành chính còn cao. Theo ông Đạt, Hà Nội có nguồn lực nghiên cứu khoa học và công nghệ dồi dào nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận kết quả nghiên cứu hoặc không đủ năng lực tài chính để thương mại hóa. Khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường khiến lợi thế tri thức chưa tạo ra giá trị kinh tế tương xứng.

Thực trạng này cũng được PGS.TS Trần Đình Thiên chỉ ra qua kết quả tăng trưởng giai đoạn 2010-2020. Khi đó, kinh tế Hà Nội tăng 6,83%, chỉ bằng khoảng 53-55% mục tiêu chiến lược 12-13% được đề cập trong báo cáo. Điều này cho thấy dù tập trung nguồn lực và nhân tài, Thủ đô vẫn chưa tạo được bước phát triển vượt trội, chưa hình thành khoảng cách tăng trưởng đủ lớn so với mặt bằng chung cả nước.

Vấn đề không chỉ là tốc độ tăng trưởng, mà còn là chất lượng và khả năng dẫn dắt của nền kinh tế. Trong bối cảnh doanh nghiệp tư nhân được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng quan trọng, việc lợi thế về nhân lực, tri thức và hội nhập chưa chuyển hóa thành năng suất, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi mô hình phát triển.

Gỡ điểm nghẽn để doanh nghiệp tư nhân bứt phá

Các số liệu về doanh nghiệp cho thấy rõ hơn khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế. Theo ông Trần Đình Thiên, 53,9% lực lượng lao động Hà Nội có bằng cấp, trong khi 96,2% doanh nghiệp có quy mô dưới 50 lao động. Cơ cấu doanh nghiệp chưa khác biệt đáng kể so với cả nước, phản ánh khu vực tư nhân vẫn thiếu những doanh nghiệp đủ quy mô, công nghệ và năng lực để dẫn dắt thị trường, cạnh tranh quốc tế.

Đáng chú ý, số lượng doanh nghiệp tại Hà Nội tăng 57%, nhưng việc làm chỉ tăng 20%. Khoảng cách này đặt ra câu hỏi về khả năng chuyển sự gia tăng số doanh nghiệp thành năng lực sản xuất, kinh doanh và tạo việc làm thực chất. Số lượng doanh nghiệp tăng nhanh chưa đồng nghĩa với sức mạnh kinh tế tăng tương ứng, nhất là khi phần lớn doanh nghiệp vẫn có quy mô nhỏ và khả năng tích lũy hạn chế.

Theo ông Thiên, Hà Nội tập trung nhiều nhân tài nhưng chưa tạo đủ cơ hội để họ phát huy năng lực. Môi trường cạnh tranh chưa đủ sức hút, doanh nghiệp tăng trưởng chậm và cơ hội nghề nghiệp chưa tương xứng khiến nguồn nhân lực chất lượng cao chưa được khai thác hiệu quả. Nếu không tạo được những doanh nghiệp có khả năng trả lương tốt, đầu tư công nghệ và mở rộng thị trường, lợi thế về đào tạo khó chuyển thành năng suất của nền kinh tế.

Chi phí đô thị cũng là gánh nặng đáng kể. Ùn tắc giao thông, ngập lụt, ô nhiễm và hạn chế về hạ tầng làm tăng chi phí kinh doanh, kéo dài thời gian vận chuyển, ảnh hưởng sức khỏe và năng suất lao động. Ông Thiên lưu ý, ùn tắc giao thông tại Hà Nội có thể gây tổn thất 5-6 tỷ USD mỗi năm. Vì vậy, đầu tư hạ tầng giao thông, năng lượng và các công trình thiết yếu không chỉ phục vụ quản lý đô thị mà còn là chính sách phát triển doanh nghiệp.

Ở góc độ thể chế, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Thương hiệu và Cạnh tranh, nhận định Hà Nội có “vị thế trung tâm của các trung tâm”: trung tâm quyết định chính sách, tài chính - ngân hàng, giáo dục - đổi mới sáng tạo và cửa ngõ giao thương quốc tế. Tuy nhiên, lợi thế này chưa thẩm thấu đủ sâu vào khu vực tư nhân. Chi phí giao dịch, thời gian thực hiện thủ tục kéo dài và thiếu không gian thử nghiệm chính sách (sandbox) đang hạn chế khả năng phát triển các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế tuần hoàn.

Theo ông Thành, Hà Nội cần tiên phong trở thành “phòng thí nghiệm thể chế” của cả nước, tạo dư địa pháp lý để doanh nghiệp thử nghiệm mô hình mới và thương mại hóa công nghệ. Điều này đòi hỏi cơ chế cởi mở đi cùng năng lực thực thi, trách nhiệm rõ ràng và môi trường cạnh tranh minh bạch, thay vì để doanh nghiệp phụ thuộc vào quan hệ hay lợi thế địa lý.

Ông Trần Đình Thiên đề xuất, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo thực chất, lấy doanh nghiệp và cạnh tranh làm trung tâm. Hà Nội cần tận dụng Luật Thủ đô để mở rộng không gian phát triển các lĩnh vực tiên phong như công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Trong đó, Hòa Lạc có thể trở thành hình mẫu kết nối công nghiệp công nghệ cao, nghiên cứu, đào tạo nhân lực và đổi mới sáng tạo.

Cùng quan điểm đặt doanh nghiệp vào trung tâm, ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME) cho rằng, Hà Nội không thể chỉ dựa vào một vài tập đoàn lớn, bất động sản hay đầu tư công. Sức khỏe của hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa mới là nền tảng quan trọng của kinh tế Thủ đô. Thành phố cần chuyển từ tư duy “cho phép” sang “đồng hành”, tạo hành lang pháp lý an toàn, minh bạch để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn.