Kinh tế nhà nước và mệnh lệnh đổi mới: Tháo gỡ dần những điểm nghẽn
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của doanh nghiệp nhà nước không phải là nguồn lực, mà là ở thể chế và cơ chế quản lý vốn
Nhiều năm qua, tâm lý "sợ sai" đã trói chân không ít doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Nghị quyết 79/2026 của Bộ Chính trị được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn này bằng cách tăng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đưa kinh tế nhà nước trở thành những "cú đấm thép" trong chu kỳ tăng trưởng mới.
Giải tỏa tâm lý "sợ sai"
Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân chủ yếu của tình trạng trì trệ xuất phát từ cơ chế quản trị và trách nhiệm pháp lý chưa thật sự rõ ràng. Một số quy định pháp luật còn chồng chéo, ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm chưa được phân định minh bạch, trong khi không ít quyết định đầu tư phải qua nhiều cấp phê duyệt.
Vì vậy, người quản lý DN thường có xu hướng chọn sự an toàn, cố gắng né tránh rủi ro thay vì chủ động đổi mới. Điều này dẫn đến thực tế là hoạt động của nhiều DNNN chưa thực sự hiệu quả, có thể bỏ lỡ các cơ hội đầu tư, phát triển, mở rộng quy mô; khó phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt.
Theo chuyên gia kinh tế - TS Bùi Trinh, phân tích hiệu quả đầu tư (ICOR) cho thấy DNNN đang là khu vực kém hiệu quả hơn so với DN ngoài nhà nước và DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Nguyên nhân quan trọng xuất phát từ tâm lý sợ sai, sợ mất vị trí, không dám hành động đột phá khi nhiều lãnh đạo DNNN luôn ở trạng thái "ngồi trên lửa". Do đó, việc Nghị quyết 79 "tháo nút thắt" cho khu vực này mang ý nghĩa quyết định để DNNN thực sự vươn lên.
TS Bùi Trinh cho rằng trước hết, cần chấm dứt tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Bởi lẽ, phía sau mỗi quyết định đầu tư là trách nhiệm cá nhân và gia đình của người đứng đầu. DN muốn phát triển buộc phải chấp nhận rủi ro, trải qua thất bại và dám đổi mới. Tuy nhiên, hiện nay nhiều người không dám táo bạo thay đổi vì lo ngại, khiến động lực phát triển bị triệt tiêu. Do đó, điều quan trọng là phải tạo môi trường phù hợp, khuyến khích DNNN mạnh dạn đổi mới.
TS Bùi Trinh nhấn mạnh nhiều DNNN hoạt động kém hiệu quả không chỉ do yếu tố con người mà còn vì "lỗi hệ thống". Tuy nhiên, việc "cởi trói" cũng không thể chỉ dành riêng cho DNNN mà cần thực hiện đồng bộ với toàn bộ nền kinh tế. Bởi lẽ, đầu vào - đầu ra của DNNN gắn chặt với khu vực DN ngoài nhà nước; nếu chỉ tháo gỡ cho một bên thì cả hệ thống khó vận hành thông suốt.
Ông Nguyễn Đại Hiệp, Giám đốc Phòng Tư vấn cá nhân - Trung tâm Phân tích Công ty CP Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), cho rằng chuyện sợ trách nhiệm, né tránh rủi ro khiến việc thực thi của khối DNNN lẫn việc hợp tác công - tư diễn ra chậm chạp. Chẳng hạn, đa phần các dự án thành phần tuyến cao tốc Bắc - Nam được thực hiện theo hình thức đầu tư công, đòi hỏi các bên tham gia phải có tinh thần dám nghĩ, dám làm, hài hòa được vai trò quản lý nhà nước với trách nhiệm xã hội và kinh doanh.
Nhiều dự án thành phần tuyến cao tốc Bắc - Nam được thực hiện theo hình thức đầu tư công, đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước tham gia phải có tinh thần dám nghĩ, dám làm. Trong ảnh: Tuyến cao tốc Vân Phong - Nha Trang do Ban Quản lý dự án 7 - Bộ Xây dựng làm chủ đầu tưẢnh: KỲ Nam
Sớm đưa nghị quyết đi vào cuộc sống
TS Trần Hải Linh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc (VKBIA), nhìn nhận điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của DNNN không phải là nguồn lực, mà là ở thể chế và cơ chế quản lý vốn.
Theo TS Trần Hải Linh, sự chồng chéo giữa chức năng quản lý nhà nước với vai trò đại diện chủ sở hữu làm phân tán quyền quyết định, kéo dài quá trình ra quyết định và tạo tâm lý né tránh trách nhiệm tại không ít DNNN. Bên cạnh đó, cơ chế quản lý vốn còn thiên về kiểm soát thủ tục; thiếu việc đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả, năng suất và đổi mới sáng tạo. Khung pháp lý cho đầu tư công nghệ cao và chuyển đổi xanh chưa đủ linh hoạt, trong khi chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao cũng còn hạn chế.
Để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống, TS Trần Hải Linh đề xuất cần sớm thể chế hóa bằng các luật, nghị định và cơ chế đặc thù. Trong đó, bảo đảm rõ quyền, rõ trách nhiệm; hoàn thiện mô hình đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước theo hướng thống nhất, chuyên nghiệp. Ngoài ra, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị theo hiệu quả và cơ chế thị trường; cho phép thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát trong các lĩnh vực then chốt, gắn với sự minh bạch và trách nhiệm giải trình để tránh triển khai hình thức.
Ông Võ Thành Đăng (Danny Võ), Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài, nhận định DNNN hiện gặp 3 vướng mắc lớn. Thứ nhất, các quy định liên quan việc đầu tư, thanh lý và tái cấu trúc còn rườm rà, thiếu linh hoạt, khiến DNNN khó nắm bắt cơ hội mới. Thứ hai, tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận lãnh đạo DNNN, xuất phát từ lo ngại rủi ro cá nhân khi đổi mới, dẫn đến xu hướng lựa chọn an toàn thay vì đột phá. Thứ ba, chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng, đủ bảo vệ những quyết định táo bạo nhưng chính đáng, làm suy giảm tinh thần dám nghĩ, dám làm.
Vì vậy, ông Võ Thành Đăng cho rằng để sớm đưa Nghị quyết 79 đi vào cuộc sống, cần đồng thời giải quyết 3 vấn đề. Theo đó, hoàn thiện thể chế với các văn bản hướng dẫn cụ thể, cho phép thí điểm những mô hình mới; nâng cao năng lực đội ngũ lãnh đạo DNNN theo tư duy chiến lược mới, đồng thời mạnh dạn thuê chuyên gia từ khu vực tư nhân; xây dựng DNNN có khả năng vươn lên, sẵn sàng thích ứng trước biến động.
"Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, yếu tố then chốt vẫn là đầu tư cho con người. DNNN cần có những người đủ năng lực, bản lĩnh và tầm nhìn để biến các chủ trương, nghị quyết thành hành động cụ thể trong thực tiễn" - ông Võ Thành Đăng nhấn mạnh.
TS Vũ Văn Ngọc (Đại học Kinh tế Quốc dân), nhìn nhận trong giai đoạn mới, DNNN cần đổi mới mô hình quản trị theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp. Trong đó, trọng tâm là tập trung quyền đại diện chủ sở hữu về một đầu mối, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và đại diện chủ sở hữu vốn. Hoạt động của DNNN cũng cần được minh bạch hóa qua việc công khai mục tiêu đầu tư, chiến lược phát triển và những dự báo rủi ro; tăng cường giám sát của xã hội, nhà đầu tư và các cơ quan kiểm toán.
Ông Vũ Văn Ngọc cho rằng DNNN cần cải cách cơ chế nhân sự, mở rộng việc thuê CEO (giám đốc điều hành), CFO (Giám đốc tài chính) từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế, qua đó nâng cao sự cạnh tranh về nhân lực. Khi đổi mới quản trị DNNN, cần đi đôi với việc cải cách, phân bổ và giám sát vốn đầu tư, theo hướng tập trung vào lĩnh vực cốt lõi, đồng thời tăng trách nhiệm người đứng đầu đối với hiệu quả sử dụng vốn.
Đổi mới mạnh mẽ cơ chế, chính sách quản lý
Ông Đặng Huy Đông, nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính), đề xuất đổi mới mạnh mẽ các cơ chế, chính sách quản lý DNNN, với mục tiêu tạo không gian phát triển, thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn lực.
Theo ông Đặng Huy Đông, cần tăng cường phân cấp, phân quyền để nâng cao tính chủ động, linh hoạt cho cơ quan đại diện chủ sở hữu và DNNN, đồng thời siết chặt trách nhiệm giải trình và giám sát. "Quản lý nhà nước cần chuyển từ việc còn nặng về quy trình, thủ tục sang lấy hiệu quả hoạt động làm thước đo, kiểm soát chặt chất lượng đầu tư của vốn nhà nước, từng bước loại bỏ các hình thức can thiệp hành chính không cần thiết" - ông nêu quan điểm.
Nhìn nhận việc đấu thầu cũng là công tác khiến nhiều DNNN e ngại, ông Đặng Huy Đông cho rằng cần xây dựng quy chế đấu thầu, mua sắm theo hướng đơn giản hóa, chuẩn hóa quy trình, có thể áp dụng mua sắm tập trung. Cách làm này sẽ giúp tiết kiệm thời gian, giảm rủi ro cho cán bộ quản lý nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả. Ngoài ra, cần nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp nhằm tăng cường nguồn lực cho DNNN, qua đó phát huy vai trò dẫn dắt, mở đường trong các ngành, lĩnh vực phù hợp.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư nhấn mạnh cần ban hành cơ chế mới về quản lý DNNN, sao cho hạn chế tối đa việc can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động của các đơn vị này mà vẫn nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, giám sát. "Phải bảo đảm bảo toàn và phát triển vốn, tài sản nhà nước nhưng cần chấp nhận thực tế rằng trong kinh doanh là "có thắng, có thua". Ngoài ra, cần ngăn chặn hiệu quả hành vi tham nhũng, trục lợi cá nhân" - ông nêu ý kiến.
Ông Đặng Huy Đông nhìn nhận việc sắp xếp, cơ cấu lại DNNN phải là quá trình thường xuyên. Bên cạnh đó, cần thoái vốn nhà nước ở những ngành mà khu vực tư nhân đã bảo đảm hoạt động ổn định, trừ những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, nhất là bất động sản, nhà ở.
