Kinh tế tầm thấp: Không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế số

Một ngành kinh tế đang định hình trên toàn cầu

Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống dần bão hòa, nhiều quốc gia đang tìm kiếm không gian phát triển mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong đó, kinh tế tầm thấp (Low-altitude Economy) nổi lên như một lĩnh vực mới, khai thác các hoạt động kinh tế diễn ra trong không phận tầm thấp bằng các phương tiện bay có người lái và không người lái.

Ảnh minh họa: CTGroup.

Thực tế cho thấy, kinh tế tầm thấp không còn là xu hướng của tương lai mà đã trở thành một ngành kinh tế mới tại nhiều quốc gia với quy mô ngày càng lớn. Trong đó, Trung Quốc được xem là quốc gia đi đầu khi đưa lĩnh vực này trở thành một động lực tăng trưởng mới. Báo cáo Phát triển logistics tầm thấp năm 2024 cho thấy quy mô thị trường logistics tầm thấp của nước này tăng từ 27,18 tỷ Nhân dân tệ năm 2020 lên 58,18 tỷ Nhân dân tệ năm 2023, tương ứng mức tăng trưởng 37,41%.

Năm 2025, quy mô kinh tế tầm thấp của Trung Quốc ước đạt khoảng 1.500 tỷ Nhân dân tệ (214 tỷ USD) và được dự báo tăng lên 3.500 tỷ Nhân dân tệ vào năm 2035. Nhiều địa phương như Thâm Quyến, Quảng Châu và Thành Đô đang xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh từ nghiên cứu, chế tạo thiết bị bay, phát triển hạ tầng điều hành đến triển khai dịch vụ logistics, giao hàng bằng drone; đồng thời đẩy mạnh thử nghiệm taxi bay và phương tiện eVTOL.

Tại Mỹ, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tập trung phát triển hệ thống quản lý không lưu dành cho thiết bị bay không người lái, tạo điều kiện để drone tham gia sâu hơn vào các hoạt động thương mại. Các công ty như Joby, Archer và Wisk (thuộc Tập đoàn Boeing) cũng đạt nhiều tiến bộ trong phát triển phương tiện bay thế hệ mới. Trong khi đó, Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc đang đẩy mạnh đầu tư vào giao thông hàng không đô thị, cứu hộ khẩn cấp, giám sát hạ tầng và vận chuyển hàng hóa bằng phương tiện bay tự động.

Cùng với kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, kinh tế tầm thấp đang trở thành một hướng phát triển chiến lược trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Giá trị của lĩnh vực này không nằm ở từng thiết bị bay riêng lẻ mà ở toàn bộ hệ sinh thái phía sau, từ nghiên cứu, thiết kế và chế tạo phương tiện bay, pin, động cơ, chip, cảm biến, phần mềm điều khiển.

Đồng thời, phát triển hạ tầng gồm trạm cất hạ cánh, trung tâm điều hành bay, hệ thống quản lý không lưu số, mạng viễn thông và nền tảng dữ liệu; đến các dịch vụ ứng dụng như logistics, nông nghiệp chính xác, kiểm tra lưới điện, khảo sát công trình, cứu hộ cứu nạn, y tế khẩn cấp, bảo vệ rừng, du lịch trên không, lập bản đồ 3D, đo đạc địa chính và hệ sinh thái hỗ trợ gồm bảo hiểm, tài chính, đào tạo, bảo dưỡng, phát triển phần mềm, an ninh mạng và chứng nhận kỹ thuật.

Sự phát triển nhanh của kinh tế tầm thấp trên thế giới cũng mở ra cơ hội cho những quốc gia đi sau như Việt Nam. Dù chưa hình thành thị trường quy mô lớn, Việt Nam có lợi thế về chuyển đổi số, doanh nghiệp công nghệ và nhu cầu ứng dụng thực tiễn để từng bước tham gia vào lĩnh vực này.

Nghị quyết 57 mở đường cho không gian tăng trưởng mới

Tại Việt Nam, dù kinh tế tầm thấp vẫn là lĩnh vực mới, song những nền tảng quan trọng về chính sách, công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang từng bước được hình thành. Đặc biệt, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng Quyết định 1131/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược đã tạo nền tảng quan trọng để phát triển lĩnh vực này.

Trên thực tế, UAV đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong logistics, nông nghiệp, khảo sát đo đạc, giám sát môi trường, cứu hộ cứu nạn, y tế khẩn cấp, quản lý tài nguyên và bảo vệ rừng. Việc triển khai các phương tiện bay không người lái không chỉ giúp rút ngắn thời gian thực hiện công việc, tối ưu chi phí vận hành mà còn mở ra các mô hình dịch vụ và chuỗi giá trị mới.

Theo ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), Bộ đã xây dựng và trình Bộ Chính trị Đề án Chiến lược quốc gia về phát triển và ứng dụng UAV đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Song song với đó, nhiều doanh nghiệp trong nước đã bắt đầu nghiên cứu, sản xuất và thử nghiệm các dòng UAV phục vụ nhiều lĩnh vực.

Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế tầm thấp với địa hình trải dài, hơn 3.260 km bờ biển, hàng nghìn hòn đảo cùng nhiều khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nhu cầu ứng dụng UAV trong vận tải, quản lý tài nguyên, phòng chống thiên tai, bảo vệ rừng và tìm kiếm cứu nạn rất lớn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, drone không chỉ phục vụ phun thuốc, bón phân mà còn thu thập dữ liệu canh tác, giám sát sâu bệnh, đánh giá chất lượng cây trồng. Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn, các thiết bị này góp phần tối ưu quy trình sản xuất, nâng cao năng suất và thúc đẩy chuyển đổi sang nông nghiệp số.

Để hiện thực hóa tiềm năng này, Bộ Khoa học và Công nghệ đã lựa chọn Điện Biên là địa phương đầu tiên xây dựng Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp. Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, việc lựa chọn Điện Biên không chỉ xuất phát từ đặc thù địa hình miền núi mà còn nhằm xây dựng mô hình tham chiếu để nhân rộng trên phạm vi cả nước.

Mục tiêu của đề án không phải chứng minh UAV có thể bay mà là đánh giá hiệu quả kinh tế khi tích hợp công nghệ này vào các hoạt động thực tiễn như vận chuyển hàng hóa, thu thập dữ liệu phục vụ sản xuất, kinh doanh và quản lý. Mọi mô hình đều cần có tiêu chí đo lường rõ ràng về hiệu quả, giá trị gia tăng và khả năng cải thiện hoạt động.

Cùng với đó, Việt Nam đang từng bước hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ số với năng lực ngày càng cao về AI, phần mềm nhúng, robot, điện tử và viễn thông. Nhiều doanh nghiệp đã nghiên cứu, chế tạo drone phục vụ nông nghiệp, khảo sát địa hình và giám sát hạ tầng, mở ra khả năng tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng như thiết kế hệ thống điều khiển, phát triển phần mềm, xây dựng nền tảng quản lý bay và cung cấp các dịch vụ số.

Để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh, hoàn thiện thể chế được xác định là yêu cầu then chốt. Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho UAV và quản lý không phận tầm thấp (UTM), đồng thời ban hành các quy định về bảo mật dữ liệu, mã hóa thông tin điều khiển và định danh điện tử (Remote ID).

Bộ cũng đề xuất cơ chế sandbox để doanh nghiệp thử nghiệm các dịch vụ mới như giao hàng hay taxi bay trong môi trường có kiểm soát, đồng thời xây dựng Trung tâm kiểm định và chứng nhận UAV quốc gia theo tiêu chuẩn quốc tế.

Với nền tảng chính sách từ Nghị quyết 57, cùng năng lực công nghệ số đang được củng cố và nhu cầu ứng dụng ngày càng lớn, Việt Nam có cơ hội hình thành hệ sinh thái kinh tế tầm thấp mang bản sắc riêng, tạo thêm dư địa tăng trưởng cho nền kinh tế trong giai đoạn mới.