Kinh tế tuần hoàn công nghiệp: Hoàn thiện chính sách để thực thi hiệu quả

Kinh tế tuần hoàn đang ngày càng trở nên cấp thiết

Kinh tế tuần hoàn đang trở thành yêu cầu cấp bách trong tái cấu trúc công nghiệp theo hướng xanh, bền vững. Chia sẻ tại hội thảo ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho biết, thực tiễn cho thấy, dù Việt Nam đã có những bước tiến trong phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, song cách tiếp cận vẫn chưa thật sự đồng bộ, thậm chí còn tồn tại trong nhận thức và triển khai.

Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội phát biểu tại hội thảo.

Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn lại toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp – nơi kinh tế tuần hoàn không chỉ là một khái niệm, mà là cấu trúc vận hành mới của nền sản xuất. hướng đến một kỷ nguyên mới về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, việc phát triển kinh tế tuần hoàn đang ngày càng trở nên cấp thiết và là nhiệm vụ trọng tâm để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế.

Hội thảo: "Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp”.

Phát biểu tại hội thảo, ông Chu Việt Cường - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp cho biết, kinh tế tuần hoàn không đơn thuần là câu chuyện xử lý chất thải, mà là một mô hình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất và tiêu dùng. Trong đó, các dòng vật chất được thiết kế để quay vòng liên tục, thay vì kết thúc là bãi thải như mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống.

Dẫn quy định tại Luật Bảo vệ môi trường 2020, kinh tế tuần hoàn là mô hình mà trong đó các hoạt động từ thiết kế, sản xuất đến tiêu dùng đều hướng tới khai thác hiệu quả tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm thiểu chất thải. Điều này cho thấy, điểm khởi đầu của kinh tế tuần hoàn bắt đầu ngay từ khâu thiết kế. “Kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng dài hạn và bền vững”- ông Chu Việt Cường nói.

Ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp phát biểu tại hội thảo.

Trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với cạn kiệt tài nguyên, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường, mô hình tăng trưởng tuyến tính đã bộc lộ rõ nhiều giới hạn. Với Việt Nam, áp lực không chỉ đến từ môi trường mà còn từ yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh, thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Một điểm đáng chú ý được các đại biểu thống nhất là Việt Nam đã bước đầu xây dựng được khung chính sách tương đối đầy đủ cho phát triển kinh tế tuần hoàn.

Từ định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIII, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030, đến các quy định cụ thể trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nền tảng pháp lý cho kinh tế tuần hoàn đã dần được định hình.

Ông Chu Việt Cường - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp (Cục Công nghiệp) phát biểu tại hội thảo.

Khung chính sách hiện tập trung vào ba trụ cột chính: định hướng chiến lược, hệ thống pháp lý và các công cụ thực thi. Các công cụ này bao gồm từ chính sách kinh tế (thuế môi trường, tín dụng xanh), công cụ kỹ thuật (tiêu chuẩn, quy chuẩn), đến công cụ quản lý (lồng ghép quy hoạch, điều phối liên ngành).

Tập trung đồng bộ các giải pháp

Bà Nguyễn Thanh Phương - Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) cho rằng, tái chế, tái sử dụng chất thải và phát triển ngành công nghiệp môi trường có mối quan hệ rất chặt chẽ, hai chiều và mang tính thúc đẩy lẫn nhau. Đây chính là động lực quan trọng để phát triển công nghiệp môi trường thành một ngành kinh tế mới để có thể đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số” (từ 10%/năm trở lên) giai đoạn 2026-2030 theo định hướng của Đảng và Chính phủ và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên đang ngày càng cạn kiệt theo định hướng phát triển bền vững.

Hiện một số hãng lớn như Coca-Cola; Tokyo life, Canifa, Uniqlo… có yêu cầu sử dụng sản phẩm phải có tỷ lệ nguyên liệu tái sinh (tái chế) như: Trong chai nhựa phải có 30% nhựa tái sinh, 70% nhựa nguyên sinh; hay trong sản phẩm áo polo phải có từ 20-30% sợi tái sinh từ bã café hay bamboo, 70% từ sợi cotton truyền thống. Trong các yêu cầu này thì nguyên liệu tái sinh (tái chế) là sản phẩm của ngành công nghiệp môi trường.

Bên cạnh đó, hoạt động tái chế, tái sử dụng chất thải phổ biến trong một số ngành công nghiệp như ngành công nghiệp dệt may phế liệu vải thừa được tái chế thành sợi mới để sản xuất quần áo; nước thải sau khi xử lý có thể tái sử dụng, tuần hoàn trong nhà máy; ngành công nghiệp nhựa đối với rác thải nhựa được nghiền nhỏ và tái chế thành hạt nhựa, dùng làm nguyên liệu cho sản xuất bao bì; ngành công nghiệp khai thác khoáng sản: đất đá thải là nguồn nguyên liệu lớn cho vật liệu xây dựng; nước thải từ rửa quặng qua hồ lắng, trạm xử lý để tái sử dụng cho các công đoạn sản xuất (tuyển quặng, dập bụi); ngành công nghiệp điện tử: tái chế kim loại từ rác thải điện tử. Cuối cùng ngành nhiệt điện, phân bón, hóa chất: tái chế tro, xỉ, thạch cao phát sinh từ các nhà máy nhiệt điện, phân bón, hóa chất sử dụng làm nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng; nước làm mát trong các nhà máy nhiệt điện có thể được tuần hoàn kín…

PGS. TS. Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam nhận định, kinh tế tuần hoàn là xu thế toàn cầu không thể đảo ngược. Đây không chỉ là thay đổi về môi trường mà là sự chuyển đổi mang tính cấu trúc của toàn bộ nền kinh tế. Các thị trường lớn như EU đang đi đầu với các công cụ như cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM), tiêu chuẩn ESG hay "hộ chiếu sản phẩm số". Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải minh bạch về phát thải, nguồn gốc và vòng đời sản phẩm.

Song song, các mô hình kinh doanh mới cũng đang hình thành, như "sản phẩm như một dịch vụ", nơi doanh nghiệp không bán sản phẩm mà cung cấp dịch vụ để kiểm soát tốt hơn vòng đời và tái chế.

Theo ông Tuấn, đây chính là "cửa sổ chiến lược" để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ chiều rộng sang chiều sâu. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, phát triển công nghiệp tái chế thành ngành chiến lược và tạo ra các vật liệu mới.

Ông Chu Việt Cường - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp trình bày tham luận: Khung chính sách và lộ trình thực hiện kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam.

Ông Chu Việt Cường thông tin thêm, đối với lĩnh vực công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ việc triển khai kinh tế tuần hoàn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là lĩnh vực có tiềm năng lớn trong việc tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, tái chế vật liệu và hình thành các chuỗi giá trị tuần hoàn. Tuy nhiên, để khai thác được tiềm năng này, cần có các chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất, phát triển khu công nghiệp sinh thái và ứng dụng các công nghệ tiên tiến. Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết giữa các doanh nghiệp trong và ngoài nước để hình thành các hệ sinh thái công nghiệp tuần hoàn có tính cạnh tranh cao.

Việc chuyển đổi sang mô hình sản xuất tuần hoàn đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi từ khâu thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu đến tổ chức sản xuất và quản lý chất thải. Điều này đặc biệt quan trọng đối với ngành công nghiệp hỗ trợ, nơi các vật liệu và linh kiện có khả năng tái sử dụng cao, chất thải của doanh nghiệp này có thể là nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp khác. “Bên cạnh đó, phát triển khu công nghiệp sinh thái và tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp sẽ tạo ra các “vòng tuần hoàn công nghiệp”, trong đó chất thải của doanh nghiệp này trở thành đầu vào của doanh nghiệp khác”- ông Chu Việt Cường nói.

Duy Anh