Kinh tế tuần hoàn kết nối chuỗi giá trị tôm - lúa - cà phê

Kinh tế tuần hoàn kết nối chuỗi giá trị tôm - lúa - cà phê. Ảnh minh họa do AI tạo ra.

Định hình hệ sinh thái tuần hoàn

Kinh tế tuần hoàn không còn là khái niệm mới trong nông nghiệp Việt Nam. Nhiều năm qua, rơm rạ được tái sử dụng để sản xuất phân hữu cơ, trồng nấm hoặc làm thức ăn chăn nuôi; phụ phẩm từ chế biến tôm được khai thác để sản xuất chitosan, thức ăn thủy sản; vỏ, bã cà phê trở thành nguyên liệu cho phân bón hữu cơ hay năng lượng sinh khối. Những mô hình này đã góp phần giảm lượng chất thải, tiết kiệm chi phí sản xuất và gia tăng giá trị cho nông sản.

Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, tài nguyên thiên nhiên suy giảm và các “hàng rào xanh” liên tục được dựng lên tại những thị trường nhập khẩu lớn, kinh tế tuần hoàn đang được đặt ra với yêu cầu cao hơn. Không chỉ dừng lại ở việc tái sử dụng phụ phẩm trong từng ngành hàng, xu hướng mới là hình thành các chuỗi liên kết liên ngành, nơi tài nguyên, công nghệ, tri thức và thị trường được kết nối để tạo nên hệ sinh thái sản xuất khép kín, phát thải thấp và bền vững hơn.

Đây cũng là hướng đi được nhiều tổ chức quốc tế và các địa phương thúc đẩy trong thời gian gần đây. Mới đây, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Cà Mau phối hợp với Liên minh Tôm sạch và bền vững Việt Nam (VSSA) tổ chức Hội thảo thúc đẩy kinh tế tuần hoàn liên ngành tôm - lúa - cà phê, đồng thời khởi động Dự án “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong chuỗi giá trị tôm, lúa gạo và cà phê” do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ giai đoạn 2026 - 2030.

Khác với nhiều chương trình trước đây chỉ tập trung vào từng ngành hàng riêng lẻ, Dự án hướng tới kết nối 3 ngành hàng chủ lực gồm: tôm Cà Mau, lúa Đồng Tháp và cà phê Đắk Lắk, qua đó thúc đẩy chia sẻ công nghệ, kinh nghiệm quản lý, phát triển thị trường và xây dựng hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn giữa các ngành hàng.

Trưởng Bộ phận Hợp tác, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam - bà Kristina Buende - bình luận, kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn mà còn biến những phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi thành nguồn nguyên liệu mới, qua đó vừa nâng cao hiệu quả sản xuất, vừa bảo vệ môi trường và cải thiện sinh kế cho người dân.

Cách tiếp cận này được đánh giá phù hợp với yêu cầu phát triển của nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn mới, khi mục tiêu không chỉ là tăng sản lượng mà còn phải giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao giá trị trên toàn chuỗi sản xuất.

Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, đứng thứ hai về xuất khẩu tôm và dẫn đầu thế giới về sản xuất cà phê Robusta. Ảnh minh họa do AI tạo ra.

Liên kết để gia tăng giá trị

Ba ngành hàng tôm, lúa gạo và cà phê đều đang giữ vị trí quan trọng trên bản đồ nông sản thế giới. Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, đứng thứ hai về xuất khẩu tôm và dẫn đầu thế giới về sản xuất cà phê Robusta. Tuy nhiên, cùng với lợi thế là những sức ép ngày càng lớn về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc liên kết ba ngành hàng không chỉ mang ý nghĩa hợp tác giữa các địa phương mà còn mở ra khả năng tối ưu hóa nguồn lực trên quy mô lớn hơn. Phụ phẩm của ngành này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào của ngành khác; các mô hình sản xuất sinh thái, công nghệ tuần hoàn hay kinh nghiệm quản lý cũng có thể được chia sẻ để giảm chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tăng giá trị sản phẩm.

Thực tế cho thấy, mỗi địa phương đều đã có những nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi này. Cà Mau là trung tâm nuôi tôm lớn nhất cả nước với hơn 450.000 ha diện tích nuôi, nổi bật với các mô hình tôm - rừng và tôm - lúa được nhiều tổ chức quốc tế chứng nhận. Đồng Tháp đã phát triển nhiều mô hình tuần hoàn như lúa - cá, lúa - nấm - phân hữu cơ - cây ăn trái, đồng thời triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Trong khi đó, Đắk Lắk - thủ phủ cà phê của cả nước - cũng đang từng bước tái cơ cấu ngành hàng theo hướng xanh nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử, thay vì phát triển theo mô hình kinh tế tuyến tính “khai thác - sản xuất - thải bỏ”, các địa phương cần hướng tới tối ưu hóa mọi nguồn tài nguyên, biến phụ phẩm của quá trình này thành đầu vào cho quá trình khác. Việc kết nối ngành tôm Cà Mau với vùng lúa Đồng Tháp và vùng cà phê Đắk Lắk sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái sản xuất xanh, mở rộng không gian hợp tác giữa các ngành hàng và hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng "0" của Việt Nam.

Để các mục tiêu trên trở thành hiện thực, tỉnh Cà Mau xác định Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ là đầu mối phối hợp với VSSA và các tổ chức quốc tế lồng ghép các nội dung của dự án vào kế hoạch phát triển ngành hàng tôm và lúa giai đoạn 2026 - 2030. Đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ kỹ thuật, tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân tiếp cận các nguồn tài chính xanh phục vụ quá trình chuyển đổi.

Ở góc độ ngành hàng, Tổng Thư ký Liên minh Tôm sạch và bền vững Việt Nam Lê Đình Huynh cho rằng, phát triển kinh tế tuần hoàn gắn với liên kết sản xuất sẽ giúp khắc phục những hạn chế của sản xuất nhỏ lẻ, nhất là khi gần 80% diện tích nuôi tôm hiện thuộc các hộ dân quy mô nhỏ. Trong khi đó, theo giới chuyên gia, ngành lúa gạo và cà phê cũng sẽ có thêm cơ hội nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và gia tăng năng lực cạnh tranh nếu các mô hình tuần hoàn được mở rộng.

Đích đến của kinh tế tuần hoàn không chỉ dừng ở việc giảm chất thải hay tận dụng phụ phẩm, mà là kiến tạo những chuỗi giá trị mới từ sự liên kết giữa các ngành hàng. Khi tôm, lúa gạo và cà phê được kết nối trong một hệ sinh thái chung, nông nghiệp Việt Nam sẽ có thêm dư địa gia tăng giá trị và phát triển bền vững./.