Kỳ 2: Khi dòng chảy năng lượng tạo chuỗi giá trị

Cộng sinh nguồn lực

Có một khác biệt tưởng nhỏ nhưng quyết định bản chất của một trung tâm công nghiệp - năng lượng: các dự án có thể nằm cạnh nhau mà vẫn hoạt động hoàn toàn độc lập; cũng có thể được thiết kế để trở thành những mắt xích trong cùng một hệ thống.

Trường hợp thứ hai tạo ra giá trị đặc biệt của mô hình.

Một cảng nếu chỉ phục vụ một doanh nghiệp, đó là hạ tầng của doanh nghiệp đó. Một kho chứa chỉ phục vụ một dự án cũng vậy. Nhưng khi kho, cảng, đường ống, hệ thống cung cấp năng lượng và dịch vụ kỹ thuật được thiết kế để nhiều doanh nghiệp cùng sử dụng, chi phí đầu tư và vận hành có thể được phân bổ trên một quy mô lớn hơn.

Từ đây xuất hiện một lớp liên kết sâu hơn: sản phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu cho doanh nghiệp khác; phụ phẩm của quá trình sản xuất này có thể trở thành đầu vào của một quá trình khác; năng lượng dư thừa có thể được khai thác thay vì bỏ đi.

Cụm công nghiệp Khí - Điện - Đạm Cà Mau

Theo TS. Phan Minh Quốc Bình, Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam, trung tâm công nghiệp - năng lượng cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái tích hợp, được xây dựng trên các nguyên tắc liên kết, kinh tế tuần hoàn và cộng sinh công nghiệp. Ông nhấn mạnh, sự khác biệt giữa một khu công nghiệp thông thường và trung tâm công nghiệp - năng lượng nằm ở mức độ liên kết hữu cơ giữa các nút trong hệ thống.

Cách nhìn này giúp lý giải vì sao cùng một diện tích đất, cùng một lượng vốn đầu tư hạ tầng, nhưng cách tổ chức khác nhau có thể tạo ra hiệu quả khác nhau. Điều đáng chú ý không phải là các nhà máy nằm gần nhau, mà là các nhà máy đó có thể sử dụng đầu vào, năng lượng, dịch vụ hoặc sản phẩm trung gian của nhau đến đâu. Đó là phần giá trị thường khó nhìn thấy nếu chỉ thống kê từng dự án.

Giá trị nằm ở phần kết nối

Dung Quất cho thấy khá rõ quá trình này. Tại đây, nhà máy lọc dầu là hạt nhân. Nhưng nếu chỉ dừng ở sản xuất nhiên liệu, không gian giá trị sẽ bị giới hạn trong phạm vi của ngành lọc dầu. Khi kết nối với khí, hóa dầu, LNG, điện, năng lượng tái tạo, kho chứa, cảng biển, logistics và dịch vụ kỹ thuật, cấu trúc giá trị bắt đầu mở rộng.

TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, trung tâm tại Dung Quất cần tích hợp lọc hóa dầu với khí, LNG, điện, năng lượng tái tạo, logistics và môi trường, thay vì chỉ tập trung vào việc nâng công suất một phân ngành.

Ở đây có một điểm cần phân biệt: tích hợp không có nghĩa là tất cả doanh nghiệp phải thuộc cùng một chủ thể. Ngược lại, một trung tâm có thể gồm nhiều doanh nghiệp độc lập, thậm chí nhiều ngành khác nhau. Điều làm nên sự tích hợp là các doanh nghiệp có quan hệ kinh tế và hạ tầng đủ gắn kết để tạo ra hiệu quả chung.

Sơ đồ trung tâm công nghiệp - năng lượng PETROVIETNAM dự kiến triển khai tại Hà Tĩnh.

Một ví dụ được TS. Phan Minh Quốc Bình đề cập là LNG. Khi LNG được tái hóa khí, phần năng lượng lạnh vốn dễ bị bỏ qua có thể được nghiên cứu để phục vụ các nhu cầu làm lạnh khác, chẳng hạn trung tâm dữ liệu. CO2 thu hồi từ một quá trình sản xuất có thể trở thành nguyên liệu cho một quá trình khác. Điện tái tạo có thể được sử dụng để sản xuất hydrogen xanh, từ đó tạo thêm nguồn nguyên liệu hoặc nhiên liệu cho các ngành công nghiệp.

Điều quan trọng ở những ví dụ này không nằm ở từng công nghệ riêng lẻ, mà ở cách nhìn một dòng năng lượng hay vật chất sau khi rời khỏi một công đoạn sản xuất: đó còn là chất thải hay có thể trở thành đầu vào ở một nơi khác?

Đây chính là nơi khái niệm “cộng sinh công nghiệp” có ý nghĩa kinh tế cụ thể.

Tại một trung tâm được vận hành hiệu quả, doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư toàn bộ hạ tầng, xây dựng hệ thống phụ trợ và tìm kiếm nguồn cung. Một phần chi phí có thể được tiết giảm nhờ sử dụng hạ tầng chung; một phần rủi ro được phân bổ trong hệ thống; đồng thời doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận thị trường, nhà cung cấp và khách hàng ngay trong cùng không gian.

Nhưng lợi ích lớn hơn nằm ở khả năng hình thành những ngành mà nếu đứng riêng lẻ sẽ khó phát triển.

Một nhà máy hóa dầu có thể tạo thị trường đầu ra cho doanh nghiệp sản xuất sản phẩm nhựa, kéo theo nhu cầu về khuôn mẫu, bao bì, logistics, cơ khí và dịch vụ kỹ thuật. Một trung tâm năng lượng có thể tạo dư địa phát triển cho các doanh nghiệp vận hành, bảo dưỡng, kiểm định, số hóa và cung cấp thiết bị.

Từ một dòng năng lượng, có thể xuất hiện nhiều dòng giá trị khác. Đây là lý do bài toán nội địa hóa không nên chỉ được hiểu là gia tăng tỷ lệ thiết bị sản xuất trong nước. Nội địa hóa sâu hơn là hình thành được năng lực của doanh nghiệp Việt Nam trong các khâu có giá trị cao trong chuỗi.

Nếu một trung tâm chỉ thu hút vốn để nhập khẩu thiết bị, thuê dịch vụ bên ngoài và xuất khẩu sản phẩm, giá trị tạo ra cho nền kinh tế sẽ khác rất nhiều so với một trung tâm tạo được thị trường cho doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và hình thành năng lực kỹ thuật mới.

Nhìn từ góc độ đó, “chuỗi giá trị” không phải một khái niệm để mô tả sơ đồ các ngành công nghiệp, mà là câu chuyện ai cung cấp cho ai, ai sử dụng nguồn lực của ai và giá trị được giữ lại ở đâu.

Một trung tâm công nghiệp - năng lượng chỉ thật sự khác biệt khi những câu hỏi đó được trả lời bằng những quan hệ sản xuất cụ thể. Và khi các mối liên kết ấy ngày càng sâu, một yêu cầu khác xuất hiện: không thể chỉ hỏi chuỗi giá trị tạo ra bao nhiêu sản phẩm, mà còn phải hỏi chuỗi đó sử dụng bao nhiêu năng lượng, phát thải bao nhiêu carbon và có thể giảm tác động môi trường đến mức nào.

Đó là bài toán của bước tiếp theo: xanh hóa chính không gian sản xuất.

Xem tiếp bài 3: Xanh hóa từ bên trong trung tâm công nghiệp