Kỳ 2: Quyền đã về xã, lực chưa theo kịp

Bất cập quyền và lực

Một hồ sơ đất đai ở xã biên giới Ia O có thể bắt đầu từ một ngôi nhà nằm cách xa trung tâm. Cán bộ chuyên môn phải xuống tận nơi kiểm tra hiện trạng, xác minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, đối chiếu hồ sơ cũ, từ đó mới có cơ sở tham mưu giải quyết.

Ông Phan Đình Thắm - Chủ tịch UBND xã Ia O - cho biết: Địa phương có 6 làng, khoảng 5,3 km đường biên giới trên sông, dân cư phân tán. Khối lượng công việc tăng cao trong khi xã thiếu 1 biên chế địa chính, phải hợp đồng nhân sự này để đáp ứng nhiệm vụ. Năng lực đội ngũ cũng chưa đồng đều, nhất là ở các lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu như đất đai, tài chính - kế toán và xây dựng.

Khó khăn tại Ia O không chỉ là câu chuyện thiếu một vị trí việc làm. Khi nhiệm vụ chuyển từ cấp huyện về xã, cán bộ cơ sở phải xử lý nhiều vấn đề chuyên ngành, có hồ sơ liên quan dữ liệu lịch sử, quy hoạch, quy định pháp luật và sự phối hợp của nhiều cơ quan. Nếu thiếu người có chuyên môn phù hợp, quy trình có thể kéo dài dù thẩm quyền đã được giao.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nhơn Châu hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục hành chính. Ảnh: Thành Long

Khó khăn tương tự xuất hiện tại xã An Vinh. Xã thành lập ngày 1-7-2025 trên cơ sở sáp nhập 3 xã An Vinh, An Trung và An Dũng, diện tích hơn 196 km², dân số hơn 6.500 người.

Theo ông Đinh Văn Cung - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã, nhiều nhiệm vụ trước đây do cơ quan chuyên môn cấp huyện tham mưu, xử lý, nay chuyển về xã, trong khi nhân lực ở một số lĩnh vực vẫn còn mỏng.

Báo cáo số 282-BC/TU ngày 5-6-2026 của Tỉnh ủy về sơ kết một năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp ghi nhận cấp xã đã tiếp nhận nhiều nhiệm vụ theo các hình thức phân quyền, phân cấp, ủy quyền. Tuy nhiên, ở một số lĩnh vực như đất đai, tài chính, xây dựng và đầu tư, địa phương vẫn phải xin ý kiến cơ quan chuyên môn cấp tỉnh.

Đất đai là lĩnh vực thể hiện rõ thách thức này. Hồ sơ đất đai có thể liên quan đến nguồn gốc sử dụng đất, quy hoạch, dữ liệu địa chính và các quy định chuyên ngành. Khi hồ sơ lịch sử chưa đầy đủ, dữ liệu chưa đồng bộ hoặc phát sinh vấn đề cần ý kiến chuyên môn, cấp xã khó giải quyết dứt điểm trong thời gian ngắn.

Tại xã Ia Púch, Chủ tịch UBND xã Lê Trung Toàn cho rằng các nhiệm vụ về đất đai, tài nguyên, quản lý rừng, đầu tư và tài chính đều đòi hỏi chuyên môn sâu, trong khi nhân lực ở địa bàn biên giới rộng còn hạn chế.

Khó khăn còn đến từ những quy định chưa được cụ thể hóa đầy đủ, hướng dẫn chuyên môn chưa thống nhất; với vấn đề chưa rõ hoặc vượt khả năng xử lý, xã phải báo cáo, xin ý kiến cấp trên.

Thực tế này cho thấy nguồn lực thực thi không chỉ là số lượng biên chế. Đó còn là chất lượng chuyên môn, khả năng tiếp cận dữ liệu, sự rõ ràng của quy trình và mức độ thông suốt trong phối hợp giữa các cấp, ngành.

Ủy quyền không chỉ là trao giấy phép

Yêu cầu về năng lực thực thi thể hiện rõ nhất ở một ví dụ điển hình là ủy quyền cấp phép khai thác khoáng sản. Theo cơ chế triển khai từ ngày 15-6-2026, chủ tịch UBND 65 xã, phường được giao thực hiện thí điểm một số nhiệm vụ cấp phép khoáng sản đối với cát xây dựng và đất san lấp. Nhưng để làm được, địa phương phải khảo sát, đánh giá điều kiện kỹ thuật và hoàn thiện hồ sơ pháp lý.

Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Anh Tuấn (hàng đầu, thứ 2 từ trái sang) thị sát mỏ cát Quánh (xã Kim Sơn). Ảnh: T.Lợi

Ông Lê Hà An - Chủ tịch UBND xã Bình Hiệp - cho hay: Xã đang phối hợp với đơn vị tư vấn khảo sát, rà soát hồ sơ đối với 3 mỏ đất và 1 mỏ cát. Công việc liên quan đến địa chất, thủy lợi và nhiều yêu cầu kỹ thuật, nên địa phương mới ở bước đầu khảo sát, lập báo cáo trình tỉnh xem xét, chấp thuận điều chỉnh.

Tại xã Tuy Phước Bắc, vị trí dự kiến khai thác cát xây dựng ở bãi bồi sông Côn đã được xác định nhưng hồ sơ, thủ tục cấp phép chưa hoàn tất.

Theo Phòng Địa chất và Khoáng sản (Sở Công Thương), đến nay, mới có 3/65 xã, phường gồm Tuy Phước Bắc, Ngô Mây và Hoài Nhơn Bắc triển khai bước khảo sát, đánh giá trữ lượng ban đầu đối với các mỏ dự kiến cấp phép.

Phó Trưởng phòng Võ Thanh Tịnh cho biết đây là cơ chế mới nên địa phương cần thời gian nghiên cứu, làm quen và tổ chức thực hiện.

Con số này cho thấy tiến độ triển khai còn hạn chế, nhưng chưa đủ để kết luận toàn bộ cơ chế ủy quyền không hiệu quả.

Do đó, cần làm rõ nguyên nhân từ năng lực địa phương, tình trạng hồ sơ và quy trình phối hợp. Chuyển giao thẩm quyền không đồng nghĩa chuyển giao đầy đủ năng lực thực hiện.

Một nhiệm vụ cấp phép không chỉ đòi hỏi người ký quyết định đúng thẩm quyền, mà còn cần cơ sở dữ liệu, năng lực thẩm định, quy trình giám sát và khả năng chịu trách nhiệm đối với quyết định được ban hành.

Một điểm nghẽn khác sau sắp xếp đơn vị hành chính là xử lý tài sản công dôi dư. Việc giao tài sản cho cấp xã quản lý đòi hỏi phải tiến hành công tác rà soát hiện trạng, đối chiếu quy hoạch, xác định công năng và hoàn thiện thủ tục theo thẩm quyền.

Chính quyền xã Chư Pưh gấp rút giải quyết, sớm đưa cơ sở nhà, đất là tài sản công dôi dư vào khai thác, sử dụng hiệu quả. Ảnh: T.Lợi

Tại xã Chư Pưh, địa phương đang rà soát 8 cơ sở nhà, đất dôi dư với tổng diện tích sàn khoảng 8.000 m². Theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Trần Đình Thi, việc tìm phương án quản lý, khai thác ban đầu gặp nhiều khó khăn, có nội dung vượt thẩm quyền địa phương. Đến nay, có 3 cơ sở đã bàn giao và thống nhất phương án sử dụng; 5 cơ sở còn lại đang hoàn thiện thủ tục pháp lý.

Thu hẹp khoảng cách giữa thẩm quyền và năng lực

Tại hội nghị sơ kết một năm vận hành bộ máy của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp cuối tháng 5-2026, Bí thư Tỉnh ủy Thái Đại Ngọc chỉ rõ mô hình vận hành chưa đồng đều khi một số nơi còn lúng túng trong phân cấp, phân quyền; nhân lực, nguồn lực và hạ tầng kỹ thuật chưa theo kịp nhiệm vụ; dữ liệu giữa các hệ thống thiếu liên thông.

Phường Quy Nhơn Tây (thành lập trên cơ sở sáp nhập phường Bùi Thị Xuân và xã Phước Mỹ, có dân số gần 24.900 người) là một ví dụ. Theo báo cáo của UBND phường, khối Đảng và MTTQ được định biên 27 biên chế, khối chính quyền 36 biên chế.

Tuy nhiên, Chủ tịch UBND phường Nguyễn Quang Minh cho rằng số biên chế này chưa đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đang diễn ra; tỉnh cần có cơ chế, chính sách đặc thù bổ sung, phân bổ biên chế cho xã, phường trọng điểm phát triển KT-XH.

Bà Nguyễn Đặng Thị Thu Hòa - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Quy Nhơn Tây - cho biết thêm: Phân quyền, phân cấp, ủy quyền giúp địa phương chủ động hơn. Tuy nhiên, khối lượng nhiệm vụ tăng tạo áp lực cho đội ngũ, nhất là tại Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị, nơi phụ trách nhiều nhiệm vụ về quy hoạch, đầu tư và phát triển hạ tầng còn thiếu nhân sự.

Kế hoạch số 111-KH/TU ngày 21-9-2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy đặt yêu cầu rà soát nhiệm vụ, tháo gỡ chồng chéo, vướng mắc; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực. Đây là hướng tiếp cận cần thiết, không thể chỉ yêu cầu cấp xã chủ động hơn nếu điều kiện để thực hiện nhiệm vụ chưa được bảo đảm.

Khoảng cách giữa “được giao quyền” và “làm được việc” cần được thu hẹp bằng giải pháp phù hợp từng địa phương: Đủ nhân lực, rõ quy trình, thông suốt dữ liệu, có cơ chế hỗ trợ kịp thời. Khi ấy, quyền được giao mới thực sự trở thành năng lực giải quyết công việc cho dân.

---------------------------