Kỳ cuối: Để đọc trở thành một phần của đời sống học đường

TS Phạm Thị Thuý trong một hoạt động chia sẻ với học sinh về kỹ năng bảo vệ bản thân.

Trong bối cảnh học sinh có nhiều cách tiếp cận sách và thông tin, làm thế nào để việc đọc trở thành nhu cầu tự nhiên, thay vì một hoạt động mang tính phong trào? Phóng viên Báo Giáo dục & Thời đại đã có cuộc trao đổi với TS Xã hội học Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, về vấn đề này.

PV: Theo bà, trong bối cảnh hiện nay, nhà trường cần làm gì để hình thành và duy trì thói quen đọc ở học sinh?

TS Phạm Thị Thúy: Chưa bao giờ văn hóa đọc lại cần thiết như hiện nay. Khi học sinh có quá nhiều nguồn thông tin để tiếp cận, việc xây dựng văn hóa đọc càng quan trọng. Đọc không chỉ là sách mà còn là báo, website, tài liệu và các nguồn thông tin trên mạng. Riêng với sách, trước hết nhà trường cần tạo môi trường để sách đến gần học sinh.

Trong nhiều năm chia sẻ về văn hóa đọc tại các trường học TPHCM, tôi nhận thấy một số nơi đã tạo những góc đọc thân thiện ở hành lang, cầu thang, sân trường, lớp học… để học sinh có thể đọc bất cứ lúc nào. Đây là cách đưa sách đến gần trẻ, đáp ứng nhu cầu khám phá và trải nghiệm của các em.

Học sinh Trường THPT Bình Tân (phường Bình Tân) tìm hiểu tại thư viện của trường.

Không chỉ tạo không gian, việc tổ chức các hoạt động xoay quanh sách cũng giúp việc đọc trở nên sinh động hơn. Các trường có thể tổ chức câu lạc bộ đọc, hoạt động chia sẻ, tranh luận, thuyết trình, đóng vai hoặc sáng tạo sản phẩm từ sách. Ngay cả tiết sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm cũng có thể khai thác một chủ đề từ sách. Khi được sống cùng sách và hoạt động với sách, học sinh sẽ có thêm hứng thú đọc.

Tuy nhiên, để duy trì hứng thú ấy, điều quan trọng là cách nhà trường tổ chức hoạt động đọc. Không nên biến đọc thành nhiệm vụ bắt buộc hay tiêu chí mang tính áp đặt. Có thể khuyến khích, ghi nhận và tạo động lực, nhưng nếu đọc để hoàn thành yêu cầu hay lấy điểm, học sinh rất dễ đối phó.

Bên cạnh môi trường và cách tổ chức, người thầy cũng giữ vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt học sinh đến với sách. Trong bài giảng, nếu có cuốn sách liên quan đến vấn đề đang dạy, giáo viên có thể giới thiệu một cách tự nhiên, giúp học sinh mở rộng việc học.

Sau cùng, muốn hình thành văn hóa đọc trong nhà trường, người lớn phải thực sự là những người đọc. Cán bộ quản lý, giáo viên cần quan tâm, biết sách và yêu sách. Khi người lớn thực sự đọc, việc đọc của học sinh được truyền cảm hứng từ tình yêu sách của thầy cô.

PV: Học sinh hiện nay tiếp cận nhiều nguồn thông tin ngoài sách. Nhà trường cần trang bị những kỹ năng gì để các em đọc và hiểu thông tin hiệu quả?

TS Phạm Thị Thúy: Cơ hội đọc hiện nay rất rộng. Học sinh có thể đọc trên mạng, sách điện tử, nghe sách nói, podcast hoặc sử dụng AI để tìm kiếm, tóm tắt thông tin. Vì vậy, nhà trường cần giúp học sinh đa dạng hóa hình thức đọc, đồng thời biết tìm kiếm, tổng hợp và đánh giá thông tin.

Chẳng hạn, giáo viên có thể đưa ra một chủ đề từ một cuốn sách, sau đó hướng dẫn học sinh tìm hiểu thêm trên Internet, sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, đối chiếu các nguồn và tổng hợp thành bài trình bày.

Đặc biệt, trong môi trường mạng, học sinh cần có kỹ năng phản biện. Các em phải biết tra cứu, kiểm chứng, đặt câu hỏi về độ chính xác của thông tin và không tin ngay vào mọi nội dung mình đọc được.

Ngay cả với sách cũng vậy. Đọc sách không có nghĩa là tin hoàn toàn vào mọi điều được viết trong sách. Học sinh cần biết đặt câu hỏi, mở rộng vấn đề và tìm kiếm thêm thông tin khi chưa thỏa mãn.

Học sinh Trường Tiểu học Trần Thị Bưởi (phường Phước Long) đọc sách tại "Thư viện xanh" của lớp.

AI và mạng xã hội cũng có thể trở thành công cụ hỗ trợ nếu được sử dụng đúng cách. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tận dụng công nghệ để biết thêm về sách, lựa chọn sách và kiểm chứng thông tin tốt hơn.

Đây là quá trình cần sự đồng hành của giáo viên và phụ huynh. Nếu cha mẹ không đọc, không hỗ trợ con chọn lọc thông tin thì trẻ rất dễ bị choáng ngợp giữa một “biển” thông tin và không biết đâu là điều mình nên đọc.

PV: Nhà trường cần tạo những cơ hội như thế nào để học sinh chia sẻ, trao đổi, liên hệ sau khi đọc sách và vận dụng vào thực tế cuộc sống?

TS Phạm Thị Thúy: Theo tôi, đọc sách phải đi đôi với hành động. Học sinh phải thấy được ý nghĩa của sách đối với cuộc sống thì việc đọc mới có thể duy trì lâu dài. Vì vậy, giáo viên cần giúp học sinh kết nối sách với đời sống. Trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ hay hoạt động về sách, có thể đặt những câu hỏi như: Điều em vừa đọc khiến em suy nghĩ gì? Em có thể áp dụng điều đó vào cuộc sống như thế nào?.

Quan trọng hơn, hãy bắt đầu từ điều học sinh quan tâm. Chẳng hạn, nếu học sinh tuổi dậy thì quan tâm đến chăm sóc bản thân, giáo viên có thể giới thiệu những cuốn sách phù hợp về sức khỏe, tâm lý, kỹ năng và cùng các em trao đổi xem có thể vận dụng điều gì vào cuộc sống hằng ngày.

Theo tôi, khi tổ chức các hoạt động đọc, nhà trường nên quan tâm nhiều hơn đến sự tham gia và trải nghiệm thực tế của học sinh, thay vì đặt nặng số lượng sách hay số hoạt động. Khi việc đọc gắn với những điều các em quan tâm, cảm thấy phù hợp và có ích, thói quen đọc sẽ được hình thành tự nhiên hơn.

PV: Nhà trường dựa vào những biểu hiện nào để nhận biết việc đọc đang thực sự tạo ra sự thay đổi ở học sinh?

TS Phạm Thị Thúy: Nếu xây dựng được môi trường đọc tốt, nhà trường có thể nhìn thấy sự thay đổi khá rõ.

Trước hết, học sinh sẽ tìm đến sách nhiều hơn. Khi lớp học có tủ sách, trường có thư viện, hành lang có góc đọc, có thể quan sát việc học sinh chủ động tìm, mượn và đọc sách mà không cần ai nhắc.

Một biểu hiện khác là sự hào hứng trong các hoạt động liên quan đến sách. Khi học sinh được thuyết trình, tranh luận, phản biện hay làm sản phẩm từ một cuốn sách, có thể nhìn thấy sự chủ động và mức độ tham gia của các em.

Trường Tiểu học Lương Thế Vinh (phường Thông Tây Hội) xây dựng nhiều không gian đọc sách cho học sinh.

Nếu làm tốt, kết quả không chỉ là kỹ năng đọc hiểu. Học sinh còn có thể phát triển sự tự tin, kỹ năng trình bày, phản biện, tìm kiếm và xử lý thông tin.

Tôi cũng cho rằng nhà trường không nên quá chú trọng hoạt động online trong phát triển văn hóa đọc. Chúng ta đang muốn giúp trẻ cân bằng việc sử dụng thiết bị công nghệ, vì vậy cần ưu tiên các hoạt động trực tiếp tại lớp học, sân trường và thư viện.

Thư viện có thể trở thành một sân chơi với những buổi tọa đàm, trao đổi, trưng bày sách mới, giới thiệu sách. Hoạt động trên mạng vẫn có thể sử dụng nhưng ở mức phù hợp, chẳng hạn mỗi tháng một lần với một bài viết hoặc chia sẻ ngắn. Không nhất thiết lần nào cũng phải là một bài thuyết trình, vở kịch hay một sản phẩm công phu. Học sinh còn cần thời gian học tập, vui chơi và nghỉ ngơi.

Hãy biến sách thành một hoạt động vui vẻ. Khi đó, việc đọc mới có thể “ngấm” dần và trở thành niềm yêu thích.

Theo tôi, văn hóa đọc trong nhà trường phải khiến học sinh muốn đọc, thích đọc và nhận thấy lợi ích của việc đọc. Điều đó không thể chỉ đạt được bằng những lời kêu gọi, mà phải được hình thành từ những hoạt động để các em thực sự cảm nhận được giá trị của sách.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!