Kỹ năng xây dựng chương trình hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã Bài 2: Đúng luật, sát thực tiễn, phù hợp điều kiện cá nhân

Chương trình giám sát - “linh hồn” hoạt động của đại biểu

Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND không quy định cứng việc đại biểu bắt buộc phải lập một chương trình giám sát riêng, nhưng lại đặt ra khuôn khổ pháp lý buộc đại biểu phải chủ động tổ chức hoạt động giám sát trên cơ sở ý kiến cử tri và thực tiễn địa phương, đồng thời báo cáo Thường trực HĐND đúng thời hạn. Đặc biệt, Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15 yêu cầu việc xây dựng chương trình giám sát phải có căn cứ, xác định rõ nội dung, phạm vi, đối tượng, thời gian và bảo đảm tính khả thi, tránh trùng lặp - qua đó “nâng chuẩn” trách nhiệm của đại biểu.

Hoạt động chất vấn tại Kỳ họp thường lệ cuối năm 2025 của HĐND phường An Nhơn, Thành phố Hồ Chí Minh nhiệm kỳ 2021 - 2026

Nhìn từ mẫu 2.4 chương trình giám sát của đại biểu HĐND ban hành kèm theo Nghị quyết số 2599/NQ-UBDNGS15, có thể thấy các nội dung cơ bản gồm: chất vấn; giám sát thường xuyên việc thi hành pháp luật; giám sát việc giải quyết kiến nghị của cử tri; tham gia hoạt động của Thường trực, các Ban, Tổ đại biểu và lựa chọn một số chuyên đề giám sát cụ thể. Tuy không bắt buộc về hình thức, nhưng nếu không xây dựng kế hoạch theo cấu trúc này thì rất khó bảo đảm tính chủ động và hiệu quả, thậm chí chỉ dừng lại ở việc “điền đủ đầu mục” mà thiếu thực chất.

Theo đó, để xây dựng, đại biểu cần hình dung cụ thể hoạt động này trong mối liên hệ với chương trình hoạt động giám sát của HĐND, Thường trực HĐND, các ban của HĐND, đặc biệt là các nội dung HĐND, Thường trực HĐND phân công cho Tổ đại biểu giám sát gắn với địa bàn ứng cử. Nói cách khác, đại biểu phải đặt hoạt động giám sát của mình trong mối tương quan với chương trình hoạt động giám sát của Tổ đại biểu.

Điểm cốt lõi là mỗi nội dung phải được “lượng hóa” thành kế hoạch hành động: giám sát cái gì, vào thời điểm nào, bằng hình thức nào, sản phẩm cuối là gì. Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15 cũng yêu cầu kế hoạch thực hiện phải xác định rõ mục đích, yêu cầu, nội dung, phạm vi, đối tượng, tiến độ và cơ chế phối hợp. Điều đó cho thấy, một chương trình đúng luật phải là một “bản thiết kế công việc” hết sức cụ thể.

Nguyên Ủy viên Thường trực HĐND thị xã Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh Nguyễn Tiến Dũng phân tích: Nguồn để chương trình giám sát của đại biểu sống chính là ý kiến, kiến nghị của cử tri. Trên mục tiêu chung của toàn khóa, hàng năm về kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh, đại biểu cần soi chiếu bằng lăng kính thực tiễn qua gặp gỡ, khảo sát, trao đổi với cử tri, đối chiếu với quy định thì sẽ xác định rõ mình cần phải xây dựng chương trình giám sát ra sao, ưu tiên vào lĩnh vực nào...

Đơn cử như khu vực dân cư đại biểu đại diện chuyên về sản xuất nông nghiệp thì không thể đưa vào chương trình giám sát việc chấp hành pháp luật về phát triển công nghiệp, thương mại dịch vụ được và ngược lại. Trong mỗi lĩnh vực, cử tri sẽ có những băn khoăn trăn trở, chính quyền các cấp cũng đã có các cơ chế, chính sách, quy định cụ thể, thực tiễn thực hiện sẽ chỉ ra các vấn đề, quan trọng là đại biểu lựa chọn ra sao cho phù hợp. Sự lựa chọn ấy cũng thể hiện rõ đại biểu đã thực sự nắm bắt được nguyện vọng của dân hay chưa, ông Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh.

Phải làm gì để “tròn vai”?

Ngoài chương trình giám sát là trọng tâm, các hoạt động khác cũng cần được đại biểu xây dựng kế hoạch cụ thể. Câu hỏi đầu tiên đặt ra với mỗi đại biểu HĐND, nhất là đại biểu HĐND mới lần đầu trúng cử là: xây dựng chương trình hoạt động như thế nào để không “lệch chuẩn” pháp lý, nhưng cũng không rơi vào hình thức?

Cụ thể: trong thực hiện chức năng quyết định, bên cạnh đóng góp vào kế hoạch kỳ họp do Thường trực HĐND ban hành, đại biểu cũng cần hình dung với khối lượng các nội dung HĐND bàn và quyết định, mình sẽ thực hiện việc thảo luận ra sao để khi biểu quyết được chắc chắn, có chính kiến. “Chìa khóa” lại quay về việc thực hiện chương trình giám sát và kế hoạch TXCT, liên hệ với cử tri, việc nghiên cứu quy định, xử lý thông tin. Đó chính là tư liệu để đại biểu thực hiện chức năng quyết định. Trong TXCT và tiếp công dân cũng vậy, ngoài bám kế hoạch cấp trên, đại biểu cũng cần vạch rõ, theo quy định mình phải làm gì để “tròn vai”.

Phó Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ia Krêl, Gia Lai, ông Trương Công Nam phân tích: Luật Hoạt động giám sát rất mở, không bắt buộc đại biểu HĐND cấp xã phải ban hành chương trình, kế hoạch giám sát hay hoạt động. Luật Tổ chức chính quyền địa phương cũng không yêu cầu đại biểu HĐND phải ban hành kế hoạch hoạt động cụ thể. Tuy nhiên, làm việc không có kế hoạch sẽ dẫn đến bị động, thiếu trọng tâm và hiệu quả thấp. Bởi, khi không có kế hoạch cụ thể, đại biểu dễ ôm đồm, hoạt động dàn trải, thiếu chiều sâu; nhiều đại biểu không sinh sống trên toàn bộ địa bàn nên nếu không có kế hoạch tiếp cận thì khó đại diện đầy đủ tiếng nói của cử tri; quy mô xã tăng gấp nhiều lần khiến việc nắm bắt tình hình không còn đơn giản như trước, nếu không chủ động gần dân, sát dân theo kế hoạch thì rất khó hoàn thành nhiệm vụ.

“Nếu không có kế hoạch từ đầu năm thì rất dễ rơi vào tình trạng chỉ đi họp, nghe báo cáo rồi giơ tay. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bây giờ không cho phép đại biểu làm việc theo kiểu đó nữa” - đại biểu nhấn mạnh.