Kỷ nguyên AI: Khi danh tính cá nhân không còn là dữ liệu miễn phí

Giữa cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) lan rộng toàn cầu, ranh giới giữa thực và ảo trở nên mong manh và đáng lo ngại. Công nghệ deepfake là một trong những tác nhân nguy hiểm nhất đứng sau xu hướng này.

Năm 2026 có thể được coi là cột mốc khi nhiều chính phủ bắt đầu chủ động hành động để quản lý các sản phẩm phát sinh từ hệ sinh thái AI. Trong đó, khuôn mặt và giọng nói của mỗi cá nhân có thể sẽ không còn được xem đơn thuần là dữ liệu cá nhân, mà dần được định nghĩa như một loại tài sản sở hữu trí tuệ.

Đan Mạch đi đầu cấp Bản quyền cho khuôn mặt và giọng nói. Ảnh minh họa Ceylon Public Affairs

Đan Mạch đi đầu cấp bản quyền cho khuôn mặt và giọng nói

Nếu diễn ra theo kế hoạch, ngày 31.3.2026, Đan Mạch sẽ chính thức đi vào lịch sử khi trở thành quốc gia đầu tiên áp dụng các sửa đổi mang tính đột phá đối với Luật Bản quyền.

Thay vì chỉ bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật như âm nhạc hay hội họa, luật mới của quốc gia Bắc Âu này sẽ đưa khuôn mặt, cơ thể và giọng nói của mỗi cá nhân vào danh mục “tác phẩm được bảo hộ”.

Theo quy định, đến tháng 7.2026, toàn bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật của các nền tảng số như Meta, YouTube hay TikTok sẽ phải triển khai đầy đủ công cụ để xử lý các yêu cầu liên quan đến “khuôn mặt, cơ thể và giọng nói của mỗi cá nhân” theo cơ chế tác phẩm có bản quyền.

Theo các điều 65a và 73a mới được bổ sung, bất kỳ hành vi tạo ra các bản sao kỹ thuật số thực tế (deepfake) về ngoại hình hoặc giọng nói của một người mà không có sự đồng ý rõ ràng đều bị coi là “vi phạm bản quyền”.

Quyền này không chỉ tồn tại khi người đó còn sống mà còn được bảo hộ kéo dài tới 50 năm sau khi họ qua đời, nhằm bảo đảm di sản kỹ thuật số của cá nhân không bị lợi dụng sau khi mất.

Về khía cạnh pháp lý, điểm khác biệt lớn nhất là giờ đây một người dân bình thường có thể sử dụng cơ chế “Thông báo và gỡ bỏ” (Notice and Takedown) vốn áp dụng cho âm nhạc vi phạm bản quyền để buộc các nền tảng như Facebook hay TikTok xóa bỏ video deepfake về mình ngay lập tức.

Bước đi của Đan Mạch được những người ủng hộ ca ngợi như “lá chắn” bảo vệ phẩm giá con người trước làn sóng AI. Tuy nhiên, nhiều ý kiến hoài nghi cũng cho rằng luật này có thể gặp nhiều thách thức khi triển khai. Luật bản quyền vốn định nghĩa sản phẩm sáng tạo của trí tuệ, trong khi các nhà phê bình lập luận rằng khuôn mặt là đặc điểm sinh học tự nhiên chứ không phải một “sáng tạo”.

Khuôn mặt và giọng nói mỗi cá nhân sẽ chuyển từ trạng thái dữ liệu sang sản phẩm có bản quyền tại Đan Mạch. Ảnh Getty Images

Các chuyên gia đạo đức lo ngại rằng nếu khuôn mặt trở thành “bản quyền”, nó có thể bị mua bán như một món hàng. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu một người nghèo có thể vì túng quẫn mà “bán đứt” bản quyền khuôn mặt của mình cho một tập đoàn quảng cáo?

Về quyền tự do ngôn luận, luật cũng có thể phát sinh xung đột. Mặc dù có ngoại lệ cho châm biếm và hài kịch, ranh giới giữa “nhạo báng nghệ thuật” và “vi phạm bản quyền” vẫn rất mong manh. Nhiều nhà sáng tạo nội dung lo ngại họ có thể bị kiện bởi các chính trị gia hoặc người nổi tiếng dưới danh nghĩa bảo vệ hình ảnh cá nhân.

Một thách thức khác là hoạt động xuyên biên giới. Nếu một sản phẩm deepfake được tạo ra tại Mỹ và phát tán ở Đức, liệu luật của Đan Mạch có hiệu lực hay không? Sự thiếu thống nhất toàn cầu có thể khiến các nỗ lực đơn phương của một quốc gia nhỏ trở thành “ốc đảo pháp lý” trong không gian mạng vốn không có biên giới.

Dù vậy, thành công hay thất bại của Đan Mạch vẫn được xem là bài học cho nhiều quốc gia đang cân nhắc các biện pháp tương tự. Thụy Điển đang thảo luận về một “Dự luật gương soi” (Mirror Bill) nhằm đồng bộ quyền lợi với Đan Mạch để bảo vệ thị trường chung Bắc Âu. Trong khi đó, Hà Lan cũng bắt đầu tham vấn cộng đồng về việc đưa “quyền nhân thân” vào luật tài sản.

Ở cấp độ toàn khối, Nghị viện châu Âu đang xem xét nâng cấp Đạo luật AI (EU AI Act) để có thể đưa mô hình của Đan Mạch thành tiêu chuẩn chung cho 27 quốc gia thành viên vào cuối năm 2026.

Một trong những sản phẩm AI về Giáo hoàng Francis lan truyền trên mạng gây nhiều tranh cãi đòi hỏi những quy định khắt khe hơn trong sáng tạo nội dung bằng AI. Ảnh chụp từ các chương mục chia sẻ ảnh trên Facebook

Những hướng tiếp cận khác

Không lựa chọn con đường “bản quyền”, nhiều cường quốc công nghệ lại tiếp cận bằng các quy định minh bạch và chế tài hình sự.

Hàn Quốc tập trung vào tính minh bạch. Theo Đạo luật Cơ bản về AI (AI Basic Act) có hiệu lực từ tháng 1.2026, mọi nội dung do AI tạo ra phải được gắn nhãn “AI-generated” không thể tách rời. Nếu vi phạm hoặc giả mạo chuyên gia như bác sĩ, luật sư, người vi phạm có thể bị phạt tới 5 lần giá trị thiệt hại thực tế. Doanh nghiệp cũng phải thông báo trước cho người dùng nếu sử dụng AI tạo sinh. Mức phạt có thể lên đến 30 triệu won (hơn 20.000 USD).

Trong khi đó, Vương quốc Anh chọn cách hình sự hóa hành vi tạo lập. Đầu năm 2026, nước này chính thức coi việc tạo ra hình ảnh nhạy cảm hoặc khiêu dâm không đồng thuận bằng AI là tội hình sự, ngay cả khi hình ảnh chưa được phát tán.

Tại Mỹ, quốc gia dẫn đầu về sáng tạo và tiêu dùng sản phẩm AI, vẫn còn nhiều tranh luận về việc cân bằng giữa bảo vệ danh tính cá nhân và quyền tự do sáng tạo. Một số bang đã đi trước trong khi chờ luật liên bang, điển hình là bang Tennessee với Đạo luật ELVIS (2024) nhằm bảo vệ giọng nói của nghệ sĩ như một phần quyền công khai.

Tại Việt Nam, vấn đề bảo vệ danh tính trước deepfake cũng ngày càng được chú ý. Các năm 2024–2025 ghi nhận nhiều vụ lừa đảo giả danh công an hoặc người thân nhằm chiếm đoạt tài sản.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ 1.1.2026 được xem là cột mốc quan trọng khi lần đầu tiên Việt Nam có khung pháp lý chuyên biệt cho lĩnh vực này. Trong đó, dữ liệu trắc sinh học như khuôn mặt và giọng nói được xếp vào nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm.

Bên cạnh đó, Luật Dữ liệu có hiệu lực từ 1.7.2025 cũng công nhận quyền của chủ sở hữu dữ liệu đối với giá trị tài sản từ dữ liệu, mở đường cho việc xử lý các tranh chấp khi hình ảnh cá nhân bị AI “học” trái phép để phục vụ mục đích thương mại.

Thế giới đang bước vào một giai đoạn mà con người phải tìm cách giành lại quyền kiểm soát danh tính của mình trước các thuật toán. Mô hình của Đan Mạch là một thử nghiệm táo bạo khi chuyển những yếu tố tự nhiên như khuôn mặt và giọng nói thành tài sản pháp lý. Dù còn nhiều tranh cãi, đây cũng là lời cảnh báo rằng con người không thể trở thành nguồn dữ liệu miễn phí cho các hệ thống AI.

Lan Chi tổng hợp