Kỷ nguyên kiến tạo của Kiểm toán nhà nước

KTNN ngày càng được kỳ vọng trở thành một thiết chế nền tảng, góp phần bảo đảm kỷ luật tài khóa, nâng cao chất lượng quản trị công và củng cố niềm tin xã hội. Ảnh: TL

Nếu trước đây, câu hỏi lớn của phát triển là “lấy đâu ra nguồn lực”, thì ngày nay, câu hỏi quan trọng hơn lại là: Nguồn lực đó có được quản lý minh bạch, phân bổ hợp lý và sử dụng hiệu quả hay không? Bởi lẽ, một đồng vốn bị lãng phí không chỉ là một tổn thất tài chính, mà còn là sự đánh mất cơ hội phát triển, là sự bào mòn niềm tin và là lực cản đối với tương lai.

Chính trong điểm giao này - giữa nguồn lực và hiệu quả, giữa quyền lực và trách nhiệm, giữa quyết sách và kết quả - vai trò của Kiểm toán nhà nước (KTNN) đang được đặt lại ở một tầm cao mới. Không chỉ là cơ quan kiểm tra, phát hiện sai phạm, KTNN ngày càng được kỳ vọng trở thành một thiết chế nền tảng, góp phần bảo đảm kỷ luật tài khóa, nâng cao chất lượng quản trị công và củng cố niềm tin xã hội.

Đó cũng là lý do vì sao, trong kỷ nguyên mới, cần nhìn nhận KTNN không chỉ như một “người gác cổng” của tài chính công, mà như một chủ thể kiến tạo chuẩn mực, đồng hành cùng sự phát triển của quốc gia.

KTNN không chỉ là một thiết chế kiểm soát, mà còn là một trụ cột bảo đảm cho sự vận hành lành mạnh của toàn bộ hệ thống tài chính - kinh tế quốc gia. Ảnh: TL

Từ “cơ quan kiểm tra” đến “thiết chế kiến tạo”

Trong một thời gian dài, KTNN chủ yếu được nhìn nhận với vai trò là cơ quan kiểm tra, giám sát việc quản lý và sử dụng tài chính công, tài sản công. Sứ mệnh cốt lõi là phát hiện sai phạm, kiến nghị xử lý, góp phần bảo vệ ngân sách và bảo đảm kỷ luật tài chính. Vai trò đó là cần thiết, là nền tảng, và đã đóng góp quan trọng vào việc siết chặt kỷ cương; phòng, chống thất thoát, lãng phí.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở đó, kiểm toán vẫn chủ yếu là một hoạt động “đi sau” - xuất hiện khi sai phạm đã xảy ra, khi nguồn lực đã bị sử dụng chưa hiệu quả, khi cơ hội đã phần nào bị đánh mất. Một hệ thống như vậy, dù có làm tốt đến đâu, vẫn khó có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của một nền quản trị hiện đại, nơi mà mục tiêu không chỉ là phát hiện cái sai, mà quan trọng hơn là làm cho cái sai trở nên khó xảy ra hơn ngay từ đầu.

Chính từ yêu cầu đó, một bước chuyển về chất đang đặt ra: KTNN phải tiến từ vai trò “phát hiện và xử lý” sang vai trò phòng ngừa và kiến tạo. Không chỉ kiểm tra việc tuân thủ, mà còn góp phần hình thành các chuẩn mực vận hành tốt; không chỉ chỉ ra vấn đề, mà còn cung cấp bằng chứng và khuyến nghị để hoàn thiện thể chế, cải thiện chính sách và nâng cao hiệu quả thực thi.

Trong cách tiếp cận này, giá trị lớn nhất của kiểm toán không chỉ nằm ở số tiền kiến nghị thu hồi, mà ở chỗ hệ thống vận hành sau kiểm toán có tốt hơn hay không? Một cuộc kiểm toán thành công không chỉ là phát hiện được sai phạm, mà là giúp cho những sai phạm tương tự không còn lặp lại; không chỉ “sửa lỗi”, mà góp phần “nâng cấp hệ thống”.

Khi đó, KTNN không còn đơn thuần là “người gác cổng”, mà trở thành một thiết chế kiến tạo kỷ luật, minh bạch và hiệu quả trong quản trị quốc gia. Đó là một thiết chế vừa giữ vai trò “phanh” của quyền lực công, vừa là nguồn cung cấp thông tin, dữ liệu và tri thức để hệ thống tự điều chỉnh và phát triển lành mạnh hơn.

Và chính ở điểm này, KTNN bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên mà mỗi kết luận kiểm toán không chỉ khép lại một cuộc kiểm tra, mà còn mở ra một cơ hội cải cách; mỗi kiến nghị không chỉ xử lý một vấn đề, mà còn góp phần định hình một chuẩn mực; và mỗi hoạt động kiểm toán không chỉ bảo vệ nguồn lực hiện tại, mà còn kiến tạo nền tảng cho tương lai.

Một cuộc kiểm toán thành công không chỉ là phát hiện được sai phạm, mà là giúp cho những sai phạm tương tự không còn lặp lại. Ảnh: TL

Vai trò của KTNN trong kỷ nguyên kiến tạo phát triển

Trong một nền kinh tế đang chuyển mình mạnh mẽ, nơi mà mỗi quyết sách đều gắn với những nguồn lực ngày càng lớn và những hệ quả ngày càng sâu rộng, KTNN không chỉ là một thiết chế kiểm soát, mà còn là một trụ cột bảo đảm cho sự vận hành lành mạnh của toàn bộ hệ thống tài chính - kinh tế quốc gia.

Trước hết, KTNN giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm kỷ luật tài khóa và an ninh tài chính quốc gia. Ngân sách nhà nước, nợ công, đầu tư công - đó không chỉ là những con số, mà là những cam kết với tương lai. Một nền tài chính công thiếu kỷ luật sẽ dẫn đến những hệ lụy lâu dài, làm xói mòn ổn định vĩ mô và thu hẹp không gian phát triển. Thông qua kiểm toán, những rủi ro được nhận diện, những sai lệch được điều chỉnh, và những nguyên tắc kỷ luật được củng cố. Ở đây, kiểm toán không chỉ là “người giữ sổ”, mà là người giữ nhịp cho sự an toàn tài chính quốc gia.

Thứ hai, KTNN góp phần quyết định trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Trong một bối cảnh mà nguồn lực luôn hữu hạn, thì vấn đề không phải là chi tiêu nhiều hay ít, mà là chi tiêu có hiệu quả hay không? Kiểm toán giúp chỉ ra những điểm nghẽn trong phân bổ và sử dụng nguồn lực, phát hiện những dự án kém hiệu quả, những cơ chế gây lãng phí, từ đó đưa ra những kiến nghị có giá trị cải cách. Mỗi kết luận kiểm toán, nếu được tiếp thu đầy đủ, có thể trở thành một bước điều chỉnh quan trọng, giúp dòng chảy nguồn lực trở nên hợp lý và hiệu quả hơn.

Quan trọng hơn, KTNN còn đóng vai trò củng cố minh bạch và nuôi dưỡng niềm tin. Niềm tin của Quốc hội vào Chính phủ, của người dân vào Nhà nước, của nhà đầu tư vào môi trường kinh doanh - tất cả đều cần được xây dựng trên nền tảng minh bạch và trách nhiệm giải trình. Kiểm toán, với tính độc lập và khách quan của mình, chính là một trong những thiết chế bảo đảm cho nền tảng đó. Một báo cáo kiểm toán không chỉ là một tài liệu kỹ thuật, mà còn là một thông điệp về sự minh bạch và trách nhiệm.

Trong ý nghĩa đó, KTNN không chỉ phục vụ cho việc “kiểm tra quá khứ”, mà còn góp phần định hình tương lai - một tương lai mà trong đó nguồn lực được sử dụng hiệu quả hơn, hệ thống vận hành minh bạch hơn và niềm tin xã hội được củng cố bền vững hơn.

Những yêu cầu mới đối với KTNN trong kỷ nguyên mới

Mỗi cuộc kiểm toán, nếu được thực hiện với tầm nhìn kiến tạo, sẽ mở ra một cơ hội cải cách và góp phần định hình những chuẩn mực tốt hơn cho tương lai. Ảnh: TL

Khi vai trò được nâng lên, yêu cầu đối với KTNN cũng phải được đặt ở một tầm cao tương xứng. Không thể có một KTNN kiến tạo nếu vẫn vận hành theo tư duy và phương thức của một thời kỳ thuần túy kiểm tra.

Trước hết, cần một bước chuyển mạnh mẽ từ kiểm toán truyền thống sang kiểm toán dựa trên rủi ro. Trong một thế giới phức tạp, không thể kiểm tra tất cả, mà phải lựa chọn đúng những lĩnh vực trọng yếu, những điểm có nguy cơ cao, những nơi mà một sai lệch nhỏ có thể gây ra hệ quả lớn. Điều đó đòi hỏi không chỉ năng lực phân tích, mà còn là tư duy chiến lược trong lựa chọn đối tượng và nội dung kiểm toán.

Thứ hai, KTNN phải nhanh chóng chuyển mình trở thành một thiết chế kiểm toán số. Dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, hệ thống giám sát thời gian thực - đó không còn là xu hướng, mà là điều kiện để nâng cao chất lượng và tốc độ kiểm toán. Khi hệ thống quản trị quốc gia ngày càng dựa trên dữ liệu, thì kiểm toán cũng phải trở thành một phần của “hệ sinh thái dữ liệu” đó, có khả năng phát hiện bất thường sớm, cảnh báo rủi ro kịp thời và hỗ trợ ra quyết định một cách khoa học.

Thứ ba, cần tăng cường gắn kết giữa kiểm toán và cải cách thể chế. Những phát hiện của kiểm toán, nếu chỉ dừng lại ở việc xử lý sai phạm cụ thể, sẽ chưa phát huy hết giá trị. Điều quan trọng hơn là từ những phát hiện đó, có thể nhận diện những bất cập mang tính hệ thống - những “lỗ hổng” của cơ chế, những điểm yếu của quy trình - để từ đó kiến nghị sửa đổi chính sách, hoàn thiện pháp luật. Khi đó, kiểm toán trở thành một nguồn cung cấp bằng chứng quan trọng cho quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách.

Cuối cùng, một yêu cầu mang tính nguyên tắc là phải bảo đảm tính độc lập đi đôi với tinh thần đồng hành. Độc lập để giữ vững sự khách quan, trung thực; đồng hành để giúp hệ thống tốt lên. Đây không phải là hai yêu cầu mâu thuẫn, mà là hai mặt bổ sung cho nhau. Một KTNN chỉ “đứng ngoài” sẽ khó tạo ra thay đổi; nhưng một KTNN mất đi tính độc lập sẽ đánh mất chính giá trị cốt lõi của mình. Cân bằng được hai yếu tố này chính là thước đo bản lĩnh và trình độ của thiết chế kiểm toán trong kỷ nguyên mới.

Từ kiểm toán tài chính đến kiểm toán phát triển

Sự chuyển mình của KTNN không chỉ là sự thay đổi về phương thức, mà sâu xa hơn, là sự mở rộng về tầm nhìn. Từ kiểm toán tài chính với trọng tâm là tính đúng, tính đủ và tính tuân thủ, cần tiến tới một cấp độ cao hơn: Kiểm toán phát triển.

Kiểm toán phát triển không chỉ đặt câu hỏi “có làm đúng quy định hay không”, mà còn đi xa hơn: Có tạo ra giá trị hay không, có đạt được mục tiêu phát triển hay không, và có bền vững hay không? Một dự án đầu tư công có thể đúng quy trình, nhưng nếu hiệu quả thấp, nếu không tạo ra tác động lan tỏa, thì vẫn là một sự lãng phí nguồn lực.

Ở góc độ này, kiểm toán không chỉ là “người kiểm tra”, mà trở thành người đánh giá chất lượng của phát triển. Thông qua việc phân tích hiệu quả, so sánh chi phí - lợi ích, đánh giá tác động dài hạn, kiểm toán có thể cung cấp những thông tin quý giá giúp Nhà nước điều chỉnh cách thức đầu tư, lựa chọn ưu tiên và thiết kế chính sách.

Đây chính là bước chuyển từ tư duy “quản lý chi tiêu” sang tư duy “tối ưu hóa giá trị công”. Và trong bước chuyển đó, KTNN có thể đóng vai trò như một “bộ não phản biện”, giúp hệ thống không chỉ vận hành đúng, mà còn vận hành tốt hơn, thông minh hơn và hiệu quả hơn.

Nền tảng vững chắc để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới

Trong một quốc gia đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, mọi nguồn lực đều trở nên quý giá hơn bao giờ hết. Nhưng nguồn lực, tự thân nó, không tạo ra phát triển. Chỉ khi được quản lý minh bạch, phân bổ hợp lý và sử dụng hiệu quả, nguồn lực mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng và thịnh vượng.

Ở trung tâm của quá trình đó, KTNN giữ một vai trò đặc biệt: Không chỉ bảo vệ kỷ luật tài chính, mà còn góp phần kiến tạo một nền quản trị công hiện đại, minh bạch và hiệu quả. Mỗi cuộc kiểm toán, nếu được thực hiện với tầm nhìn kiến tạo, sẽ không chỉ khép lại một vấn đề, mà mở ra một cơ hội cải cách; không chỉ sửa chữa những sai lệch, mà góp phần định hình những chuẩn mực tốt hơn cho tương lai.

Một nền tài chính công lành mạnh cần một KTNN mạnh. Và một KTNN mạnh - độc lập, hiện đại và kiến tạo - chính là một trong những nền tảng vững chắc nhất để Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển bền vững, tự tin và đầy khát vọng./.