Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo: Năng suất và 'điểm kỳ dị'

AI thay đổi cuộc chơi năng suất

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) dần dần trở thành một thực thể tạo ra giá trị chứ không chỉ là một công cụ hỗ trợ. Nếu như con người bị giới hạn bởi chu kỳ sinh học (ăn, ngủ, lao động, nghỉ ngơi) thì AI có khả năng làm việc 24/7, xử lý hàng triệu tác vụ trong cùng một thời gian. Điều này giúp cho công việc được giải quyết nhanh hơn, rút ngắn vòng đời phát triển. Lấy ví dụ một dự án phần mềm trước đây cần sáu tháng với vài kỹ sư để phát triển thì ngày nay, với một kỹ sư điều khiển AI, có thể hoàn thành trong vài tuần hay vài ngày. Những lĩnh vực như kế toán, tài chính, luật cũng cho thấy AI có thể đảm đương và thay thế một lượng nhân sự đáng kể.

Không chỉ tự mình thực hiện tác vụ, một số AI có thể tự động và phối hợp với các AI agent (tác nhân AI) khác mà không cần sự can thiệp của con người. Chẳng hạn như việc tự động thu thập thông tin, tổng hợp, phân tích, tạo báo cáo rồi gửi e-mail hay xuất bản. Một số AI agent còn có thể tìm kiếm sản phẩm, dịch vụ theo yêu cầu của người dùng, lựa chọn và thanh toán. Những sản phẩm số nhờ có AI mà chi phí biên giảm đáng kể, có những trường hợp gần như bằng 0. Các ấn phẩm quảng cáo với sự hỗ trợ của AI hay là sản phẩm 100% của AI được các cá nhân hay doanh nghiệp nhỏ sử dụng ngày càng phổ biến vì chi phí thấp và sự tiện lợi.

Nhưng nếu chỉ riêng AI thì cũng khó tạo ra một cuộc cách mạng về năng suất nếu không có sự kết hợp với việc tự động hóa lao động (robotization). Nhiều tác vụ phổ thông trong nhà máy dần dần bị thay thế bằng humanoid robot (robot hình người) được tích hợp hay điều khiển bởi AI. Thậm chí, một số công việc đòi hỏi độ chính xác cao như trong cơ khí chế tạo cao cấp, phẫu thuật y tế, cũng đã và đang đi theo hướng tự chủ thông minh.

Và điều quan trọng nhất của AI trong việc thay đổi cuộc chơi năng suất, dẫn đến “điểm kỳ dị” (singularity) đó là năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề, chuyển từ AI tổng quát (AGI) sang AI siêu việt (ASI). AI khi đó có thể giải mã các bài toán khoa học thông qua khả năng giả lập hàng tỉ thí nghiệm trong một thời gian rất ngắn, sự sáng tạo không còn rào cản và một cá nhân có thể có năng suất như một doanh nghiệp lớn trước đây.

Con đường tiến đến “điểm kỳ dị”

“Điểm kỳ dị” là thời điểm mà AI vượt qua trí tuệ con người. Dưới góc nhìn kinh tế, khi đó tốc độ tự động hóa và phát triển AI trở nên nhanh chóng và sâu rộng đến mức nó thay đổi một cách căn bản, không thể đảo ngược các quy tắc hoạt động của nền kinh tế hiện tại, đặc biệt là thị trường lao động và hệ thống phân phối của cải.

AI không thể thay thế hoàn toàn con người (với hy vọng điều xấu nhất không xảy ra: AI không loại bỏ con người) nhưng những người sở hữu AI, biết dùng AI sẽ lấy đi việc làm của những người không biết dùng AI. Từ đó, sẽ có một sự phân hóa giàu nghèo mới, và những người giàu có nhất sẽ là những người sở hữu, kiểm soát AI.

Khi lao động dư thừa và thặng dư của cải tập trung vào trong tay một số ít thì cấu trúc xã hội và kinh tế phải có sự thay đổi để thích ứng vì nếu không sẽ hỗn loạn và đổ vỡ. Cho đến nay, nhiều ý kiến đều hướng tới một viễn cảnh thu nhập cơ bản vô điều kiện (Universal Basic Income - UBI) như là một giải pháp an sinh xã hội tất yếu. Khi đó, khái niệm làm việc để sống được định nghĩa lại, con người đi làm là vì sở thích, vì nhu cầu cao hơn, còn ở mức cơ bản thì đã được xã hội đảm bảo.

Theo một số nhà phân tích, điểm kỳ dị kinh tế có thể đến hoặc không trong thế kỷ này vì còn nhiều yếu tố cấu thành chưa hoàn chỉnh như cơ sở hạ tầng năng lượng để hỗ trợ tăng quy mô thêm một bậc độ lớn, quy trình làm việc và cấu trúc của tổ chức phải được thiết kế lại cho phù hợp, khung pháp lý về trách nhiệm khi AI mắc lỗi, hệ thống giáo dục dạy con người hợp tác với AI, và sự kết nối dữ liệu chuẩn hóa cấp doanh nghiệp. Dù vậy, tác động năng suất của AI là rõ ràng, không đồng đều, chờ đến khi các yếu tố khác cùng chín muồi.

Cạm bẫy dùng AI tăng năng suất

Khi AI ngày càng trở nên dễ tiếp cận về chi phí và sự thuận tiện thì việc sử dụng AI trở nên tràn lan, vô tội vạ. Nhiều người nhầm lẫn giữa năng suất và hiệu suất, cứ nghĩ mình làm ra được nhiều nội dung thì là năng suất cao, trong khi nội dung đó không có giá trị gì, như việc dùng AI tạo các bản nhạc vô nghĩa, các hình ảnh hay các đoạn video ngắn mang tính giải trí tức thời.

Phong trào vibe code (không biết gì cũng có thể lập trình) là một trường hợp có lẽ nhiều người cũng từng gặp. Với một người nắm vững về logic và lập trình, có thể kiểm soát được AI thì AI là một trợ thủ đắc lực, có thể giúp rút ngắn thời gian lập trình rất nhiều. Trong khi đó, một người không biết hoặc yếu về lập trình, yêu cầu AI cung cấp code, họ sẽ có được kết quả rất nhanh, nhưng sử dụng không được hoặc việc chỉnh sửa lại phải mất rất nhiều thời gian. Có câu chuyện vui rằng: tự code mất một tuần, nhờ AI thì có code trong một phút nhưng sửa lỗi cũng mất một tuần.

Nguy hiểm hơn là việc phụ thuộc quá nhiều vào AI, xem AI là câu trả lời cuối cùng nên dần trở nên lười biếng trong nhận thức, thui chột khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Cho đến nay, các mô hình AI đều chưa hoàn chỉnh, thậm chí bịa đặt câu trả lời (halluciation). Việc sử dụng AI nhưng thiếu khả năng kiểm chứng sẽ tạo ra nhiều nội dung hay thông tin sai lệch, về số lượng thì tăng nhưng chất lượng và độ tin cậy bị giảm.

Việc lạm dụng AI để tạo nội dung cũng gây ra một vòng lặp lạm phát nội dung: dùng AI tạo nội dung thì người đọc, người kiểm tra, người xác nhận phải mất nhiều thời gian hơn, có khi dùng AI để kiểm tra rồi lại dùng AI để phản hồi. Cả xã hội trở nên bận rộn nhưng thực chất giá trị gia tăng không có, không đáng kể, thậm chí bị giảm đi.

Sự chuẩn bị và tái cấu trúc để thích ứng

Nếu xem điểm kỳ dị sẽ đến trong tương lai dù không biết thời điểm chính xác (dự báo phổ biến là vào năm 2030-2040, riêng Ray Kurzweil là 2045), thì sự chuẩn bị để tái cấu trúc toàn diện về mặt xã hội, kinh tế, tư duy là điều cần phải làm càng sớm càng tốt.

Ở góc độ chính phủ, cần giữ vai trò là người thiết lập luật chơi để đảm bảo sự phát triển của AI không dẫn đến hỗn loạn xã hội. Khi robot thay thế phần lớn lao động và năng suất tăng đột biến bởi AI thì người lao động cần có một nguồn thu nhập cơ bản vô điều kiện (UBI), chính sách thuế lúc này là điều tiết số ít được hưởng lợi nhiều từ công nghệ, hạ tầng AI sang cho số đông. Những lao động muốn theo kịp thì cần được hỗ trợ đào tạo lại (reskilling) và hệ thống giáo dục nên chuyển theo hướng tư duy hệ thống và sáng tạo, tập trung vào một số kỹ năng mà AI khó có thể thay thế con người như trí tuệ cảm xúc, đạo đức, kỹ năng thủ công khéo léo, lãnh đạo truyền cảm hứng, trực giác dựa trên kinh nghiệm sống phong phú... Chính phủ cũng giữ vai trò quan trọng trong việc thiết lập các quy định nghiêm ngặt về quyền sở hữu dữ liệu, an ninh AI.

Ở góc độ doanh nghiệp, sự chuyển đổi theo hướng đồng hành cùng AI, nghĩa là AI tham gia ở tất cả các quy trình, càng lên cao thì vai trò của các cấp quản lý trung gian sẽ giảm bớt. Việc đầu tư vào vốn con người, nhất là tái đào tạo cho các nhân viên hiện hữu để họ có thể sử dụng và giám sát AI, trong khi vẫn giữ những kinh nghiệm của mình, điều này còn quan trọng hơn đối với những lĩnh vực dịch vụ, có sự giao tiếp nhiều giữa con người với nhau. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần thiết lập các nguyên tắc minh bạch, chặt chẽ trong việc sử dụng AI, từ quyền riêng tư của khách hàng cho đến bí mật riêng của doanh nghiệp (trường hợp nhân viên sử dụng AI và để tiết lộ).

Ở góc độ người lao động, trên con đường tiến đến điểm kỳ dị là một thử thách rất lớn vì sự đào thải và yêu cầu của công việc ngày càng khắt khe hơn. Để không tụt hậu, không có cách nào khác ngoài việc hình thành tư duy học tập suốt đời (lifelong learning). Kiến thức rất dễ tiếp cận và dễ lỗi thời, câu hỏi quan trọng không phải là cái gì (what) mà là tại sao (why) và như thế nào (how). Các công cụ AI mới xuất hiện hoặc nâng cấp sẽ phù hợp với những ai biết học cách học (learning how to learn). Một số kỹ năng mà con người vẫn vượt hơn hẳn AI như cảm xúc, sự thấu cảm, khả năng lãnh đạo, truyền cảm hứng, khả năng tư duy tìm vấn đề và đặt câu hỏi sẽ là thế mạnh của những ai có được. Sự kết hợp đa kỹ năng, từ kiến thức chuyên ngành đến hiểu biết về công nghệ và kỹ năng làm việc với con người sẽ là một tấm vé an toàn cho người lao động chuyển sang kỷ nguyên mới.

Nhìn một cách bi quan, AI và điểm kỳ dị có thể biến con người trở nên lười biếng về nhận thức, mất dần khả năng tự quyết và bị giam cầm trong các thuật toán thao túng. Nếu AI siêu việt vận hành theo những logic lạnh lùng mà không có sự thấu cảm hay đạo đức thì nhân loại có thể trở nên thừa thải hoặc thậm chí trở thành vật cản trong quá trình tối ưu hóa thế giới của nó. Ở viễn cảnh u tối này, điểm kỳ dị không phải là sự thăng hoa, mà là điểm kết thúc của bản sắc nhân loại.

Nhưng nhìn một cách lạc quan, điểm kỳ dị được kỳ vọng là chìa khóa mở ra mọi giới hạn của con người. Kỷ nguyên sung túc (age of abundance) sẽ tạo điều kiện cho con người thoải mái tập trung vào sáng tạo, triết học, hay khám phá vũ trụ. Ở viễn cảnh tươi sáng này, AI là người đồng hành (co-pilot) giúp nhân loại tiến hóa lên một cấp độ văn minh mới, đưa con người vào thời đại hoàng kim (golden age) hoặc là deep utopia.

TS. Võ Đình Trí