Kỷ niệm 65 năm Ngày mở đường Hồ Chí Minh trên biển (23-10-1961 - 23-10-2026): Những người lính trên con đường huyền thoại
Con đường Hồ Chí Minh trên biển là tuyến vận tải chiến lược đặc biệt, góp phần chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Trên những hải trình đầy hiểm nguy, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã không quản gian khổ, hy sinh để giữ vững mạch vận chuyển chi viện cho tiền tuyến. Qua 65 năm, câu chuyện của những người lính năm xưa như Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Nhạn, ông Trần Ngọc Tuấn góp phần khắc họa ý chí, lòng dũng cảm cùng những cống hiến thầm lặng làm nên huyền thoại của con đường trên biển.
Những chuyến đi không hẹn ngày về
Một buổi chiều thu tháng 10, chúng tôi tìm gặp ông Trần Ngọc Tuấn (Tổ dân phố 4, phường Bắc Nha Trang), người cựu chiến binh từng đảm nhiệm cương vị Chính trị viên Tàu 43 thuộc Đoàn tàu không số. Những chuyến hải trình vượt biển chi viện chiến trường miền Nam đã lùi xa, nhưng ký ức về những ngày đối mặt với tàu chiến, máy bay địch vẫn còn nguyên vẹn trong ông.
Đồng chí Hồ Xuân Trường - Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy thăm hỏi, tặng quà tri ân ông Phan Nhạn.
Sinh năm 1933, quê Quảng Nam (cũ), ông Tuấn tham gia kháng chiến từ năm 1953, tập kết ra miền Bắc năm 1954. Cuối năm 1963, ông được điều về đơn vị đặc biệt thực hiện nhiệm vụ vận tải trên biển. Trong những năm tháng ấy, 2 chuyến đi của Tàu 43 vào năm 1967 và 1968 để lại trong ông những ký ức sâu sắc. Ngày 8-3-1967, Tàu 43 do Chính trị viên Trần Ngọc Tuấn và Thuyền trưởng Nguyễn Đắc Thắng chỉ huy rời bến, mang theo vũ khí chi viện chiến trường. Đêm 13-3, tàu bị máy bay trinh sát của địch phát hiện. Rạng sáng hôm sau, khi còn cách cảng Sa Kỳ, Quảng Ngãi khoảng 20 hải lý, tàu chiến địch áp sát, bật đèn pha và nổ súng. Cuộc chiến đấu kéo dài khoảng 3 giờ, thân tàu trúng nhiều phát đạn. Để vũ khí và bí mật tuyến vận tải không rơi vào tay địch, chỉ huy quyết định hủy tàu. Những người còn lại tìm đường vào bờ, liên lạc với cơ sở cách mạng và gần 7 tháng sau mới trở về hậu cứ.
Vừa trở về chưa được bao lâu, ông Tuấn cùng đồng đội lại nhận nhiệm vụ mới. Ngày 27-2-1968, Tàu 43 chở hơn 37 tấn vũ khí, cùng 17 cán bộ, chiến sĩ lên đường chi viện chiến trường trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân. Rạng sáng 1-3, khi tàu gần đến bến, địch phát hiện và tổ chức tấn công dồn dập. Các chiến sĩ vừa cơ động tránh đạn, vừa nổ súng chống trả, quyết tâm bảo vệ hàng hóa và đồng đội. Trong trận chiến ấy, 3 đồng đội của ông Tuấn đã anh dũng chiến đấu và hy sinh. Trong đó, chiến sĩ hàng hải Vũ Xuân Ruệ bị thương nặng khi vẫn đang giữ tay lái. Ông Tuấn lao đến thay đồng đội điều khiển con tàu, rồi tìm cách cứu chữa. “Vết thương quá nặng, Ruệ chỉ nói được câu: "Thôi, Chính trị viên ơi, anh ở lại chiến đấu và trả thù cho em”, rồi hy sinh” - ông Tuấn nghẹn ngào kể lại. Một đồng đội khác là chiến sĩ quân y kiêm pháo thủ DKZ Võ Nho Tòng. Trước chuyến đi, chiến sĩ Tòng nói với ông Tuấn: “Hôm nào Chính trị viên về tổ chức đám cưới cho em nhé”. Lời nhắn bình dị ấy trở thành nỗi day dứt khôn nguôi khi người lính không thể trở về. Người thứ ba là chiến sĩ Phan Văn Kiểm, thủy thủ tham gia đặt thuốc nổ hủy tàu, quyết không để phương tiện và vũ khí rơi vào tay địch. Khi rời tàu, chiến sĩ Kiểm bị địch bắn trúng và hy sinh giữa biển.
Gần 60 năm trôi qua, ký ức về 3 người đồng đội vẫn theo ông Tuấn suốt cuộc đời. Với ông, họ không chỉ là những người cùng thực hiện nhiệm vụ mà còn cùng sát cánh trong từng giờ phút hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh vì nhau. Những chuyến đi không hẹn ngày về để lại những khoảng trống không gì bù đắp, nhưng cũng làm sáng lên tình đồng đội của những người lính trên tuyến vận tải đặc biệt.
Người máy trưởng trên những hải trình sinh tử
Với Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Nhạn (phường Nam Nha Trang), những ký ức không thể phai mờ là các hải trình đặc biệt trong những năm tháng làm máy trưởng trên Đoàn tàu không số. Sinh năm 1933 tại Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai), ông Nhạn tham gia du kích đánh Pháp từ năm 17 tuổi. Năm 1954, ông tập kết ra miền Bắc; đến năm 1962, ông được tuyển chọn vào Đoàn 125 (Đoàn tàu không số), đảm nhiệm vị trí máy trưởng. Từ năm 1962 đến cuối năm 1968, ông tham gia 15 chuyến hải trình trên 7 con tàu, cùng đồng đội vận chuyển vũ khí chi viện chiến trường miền Nam.
Chuyến đi đầu tiên vào tháng 10-1962, hướng về mũi Cà Mau đã đặt ông và đồng đội trước thử thách lớn. Tàu gặp gió mùa đông bắc, hệ thống vô tuyến điện bị hỏng, mất liên lạc với đất liền. Sau 8 ngày đêm lần tìm đường giữa biển khơi, con tàu cập bến an toàn. Niềm xúc động của những người đón tàu tiếp thêm sức mạnh để thủy thủ đoàn tiếp tục những chuyến đi gian khó. Tháng 11-1966, tại Bến Ngang, Quảng Ngãi, Tàu 41 đang dỡ vũ khí thì bị tàu địch phát hiện và vây ráp. Để bảo vệ bí mật tuyến vận tải và bến tiếp nhận, con tàu buộc phải hủy. Ông Nhạn xung phong nhận nhiệm vụ. Ông kể: “Lúc đó, tôi chỉ nghĩ làm sao bảo vệ được đồng đội và bí mật của bến. Một mình trên con tàu đầy thuốc nổ, tôi bình tĩnh cài kíp rồi rời tàu trong khoảnh khắc cuối cùng”. Tiếng nổ dữ dội phá hủy Tàu 41, đồng thời làm hư hại nặng một tàu chiến của địch.
Trước đó, dịp Tết Ất Tỵ năm 1965, ông Nhạn cùng đồng đội trên Tàu 41 do Thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh chỉ huy thực hiện chuyến cập bến Vũng Rô, mang theo vũ khí và quà Tết chi viện chiến trường. Để tránh bị phát hiện, ông cải trang thành người dân đi biển, gảy đàn mandolin và cầm chai rượu mời tàu đối phương. Màn ngụy trang góp phần đánh lạc hướng địch, tạo điều kiện để tàu tiếp cận bến an toàn. Giữa không khí Tết nơi chiến trường còn nhiều gian khó, cành đào Nhật Tân từ miền Bắc cùng nhành mai vàng núi Đá Bia mang đến niềm xúc động cho những người lính và đồng bào. Hàng chục nữ dân công dầm mình dưới biển, khẩn trương bốc xếp vũ khí. Trước lúc chia tay, một nữ dân công gửi tặng Thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh nắm đất Vũng Rô, nhắn nhủ rằng mảnh đất này dù nhiều lần bị bom đạn cày xới vẫn một lòng trung kiên. Nắm đất ấy trở thành biểu tượng của tình cảm quân dân gắn bó trên tuyến vận tải đặc biệt.
Những chuyến đi của ông Phan Nhạn luôn tiềm ẩn hiểm nguy. Trong tình huống bị địch phát hiện, thủy thủ đoàn phải sẵn sàng chiến đấu, thậm chí hủy tàu để bảo vệ vũ khí và giữ bí mật tuyến đường. Năm 1969, ông chuyển ngành, đến năm 1990 nghỉ hưu. Ngày 25-4-2015, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Với ông, vinh dự ấy không chỉ ghi nhận những cống hiến của bản thân mà còn nhắc nhớ những đồng đội đã cùng vượt biển, chiến đấu và hy sinh.
Vang mãi bản hùng ca trên biển
Ra đời từ yêu cầu cấp thiết của cách mạng miền Nam, đường Hồ Chí Minh trên biển trở thành tuyến vận tải chiến lược đặc biệt, kết nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Những con tàu phải ngụy trang, luồn lách qua các tuyến phong tỏa, đối mặt với tàu chiến, máy bay và nhiều tình huống hiểm nguy để đưa vũ khí đến nơi an toàn.
Trong 14 năm hoạt động, từ năm 1961 đến năm 1975, Đoàn tàu không số thực hiện hàng nghìn lượt chuyến vận tải, đưa vũ khí, đạn dược và cán bộ, chiến sĩ chi viện chiến trường. Thành quả ấy được làm nên bởi sự lãnh đạo, chỉ đạo sáng suốt, sự phối hợp của nhiều lực lượng và đặc biệt là tinh thần dũng cảm, ý chí kiên cường của những người trực tiếp làm nhiệm vụ. Đằng sau những chuyến hàng là biết bao con người bình dị không quản ngại gian khổ, hiểm nguy. Có người trở về, tiếp tục cống hiến trong quân đội và cuộc sống đời thường; có người mãi mãi nằm lại giữa biển khơi. Câu chuyện của ông Trần Ngọc Tuấn và ông Phan Nhạn giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn tình đồng đội đã nâng đỡ những người lính vượt qua thử thách khắc nghiệt.
Ông Tuấn xem lại bức ảnh 14 thủy thủ Tàu 43 sống sót trong đợt địch tập kích năm xưa, lòng không nguôi nỗi nhớ thương 3 đồng đội đã anh dũng hy sinh.
Nhìn lại chặng đường 65 năm kể từ ngày mở đường Hồ Chí Minh trên biển, những ký ức ấy vẫn mang giá trị sâu sắc. Đó không chỉ là câu chuyện về một tuyến vận tải quân sự đặc biệt, mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần sáng tạo, ý chí quyết tâm và sự hy sinh vì độc lập, thống nhất của Tổ quốc. Từ những người lính từng vượt biển trong mưa bom, bão đạn, bài học về trách nhiệm, lòng quả cảm và sự gắn bó với Nhân dân tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ hôm nay. Với ông Trần Ngọc Tuấn, những đồng đội đã hy sinh vẫn luôn hiện diện trong ký ức. Với Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Nhạn, mỗi chuyến đi là một phần đời không thể tách rời khỏi con đường huyền thoại. Câu chuyện của họ nhắc nhớ rằng phía sau mỗi chiến công là sự cống hiến thầm lặng của biết bao người, góp phần giữ vững mạch chi viện cho tiền tuyến và viết nên trang sử hào hùng của dân tộc.