Kỳ vọng hồi sinh tuyến đường sắt huyền thoại vượt mây ngàn

Nhà ga Đà Lạt đang khai thác các chuyến tàu tuyến Đà Lạt - Trại Mát phục vụ du lịch

Trekking theo hành trình của tuyến đường sắt răng cưaleo núi

Từ dấu tích của Nhà ga Krông Pha (nằm dưới chân đèo Sông Pha, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận cũ - giáp ranh với huyện Đơn Dương (cũ) của tỉnh Lâm Đồng), cũng là ga nối tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt nhưng là nhà ga đầu tiên của hành trình đường sắt leo núi, chúng tôi được ông Hà Văn Hồng (68 tuổi) hướng dẫn di chuyển. Ông Hồng từng là công nhân sửa chữa trên tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt từ năm 17 tuổi, cũng là lúc nước nhà vừa thống nhất. Ông Hồng cho biết: Hồi đó, mỗi ngày chỉ có 2 chuyến xe lửa (1 lên - 1 xuống). Tàu gồm từ 6 - 8 toa hàng. Hằng ngày, công việc của ông Hồng cùng đội 12 người là chia nhau đi theo tuyến đường ray để nhổ cỏ, sàng đất lẫn vào đá hai bên đường ray và điều chỉnh những chỗ đường ray bị lệch. Công nhân di chuyển bằng xe goòng...

Hành trình tìm về đường sắt cổ (dù chưa xa) từ Ga Krông Pha (Km 41) lên đến Ga Eo Gió (Km 52) của chúng tôi hết 7 tiếng đồng hồ. Chúng tôi hầu như đi trên nền đường sắt cũ, qua những xóm làng, nương rẫy, suối khe, rừng tạp, trảng cỏ, vườn cây ăn trái, những khoảng rừng mênh mông và hùng vĩ quấn quít mây ngàn... mang theo những nuối tiếc và ước ao khi chạm vào hoặc nhìn thấy dấu tích của đường sắt leo núi độc đáo, là những bờ thành giữ đá để đặt đường ray, những mố cầu, trụ cầu, đường hầm, ta-luy, đường cắt sườn núi...

Đoàn khảo sát tuyến đường sắt răng cưa bắt đầu từ phế tích Ga Krông Pha

Hoài niệm không chỉ của một người

Sau chuyến khảo sát cùng DD Tours, qua tìm kiếm tư liệu và được ông Huỳnh Văn Sử (ở D’ran) kết nối, chúng tôi đã gặp gỡ và trò chuyện với 2 nhân vật đều có trên 70 năm sống và chứng kiến những đổi thay ở đô thị cổ này, để tìm hiểu thêm về tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt. Đó là ông Nguyễn Hữu Đô và ông Lâm Trung Châu.

Ông Nguyễn Hữu Đô (75 tuổi) nhớ lại hồi học đệ tam ở Trường Trung học Trần Hưng Đạo (nay là Đại học Yersin) thường cùng nhóm bạn nhà ở D’ran “nhảy tàu” mỗi dịp cuối tuần để về nhà và trở lại trường học ở Đà Lạt.

Còn ông Lâm Trung Châu (90 tuổi) đến giờ vẫn còn cảm giác vang vọng của tiếng còi tàu, vì nhà ông ở gần ga, mỗi lần tàu sắp vào ga đều hú còi. Ông Châu viết trong tập sách “Chuyện xứ D’ran xưa”, bài “Những tiếng còi tàu” có đoạn: “Con tàu từ Phan Rang đi Đà Lạt đến D’ran đúng 6 giờ. Khi con tàu đến khúc quanh chân đồi có ngôi Giác Nguyên cổ tự thì rúc lên một hồi còi dài. Tiếng còi lanh lảnh xé toang bầu không khí đang yên ắng của cái thị trấn nhỏ bé...”.

Hi vọng trong thời gian không xa, những chuyến tàu leo núi trên đường sắt răng cưa không còn là ước mơ hay hoài niệm. Ảnh tư liệu

Kỳ vọng về tuyến đường sắt leo núi có thể không xa

Ngày 14/1/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 90/QĐ-TTg, về Kế hoạch thực hiện Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, có dự án ưu tiên Nâng cấp Ga Đà Lạt thành Trung tâm TOD (Transit-Oriented Development Center - phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng). Điều này có nghĩa là Ga Đà Lạt sẽ không chỉ là nơi đón khách mà còn là một tổ hợp dịch vụ, thương mại và văn hóa cao cấp.

Đồng thời, dự án Khôi phục tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt đang là một trong những siêu dự án hạ tầng du lịch được kỳ vọng nhất. Tính đến đầu năm 2026, dự án đã có những bước tiến quan trọng về mặt thủ tục và đối tác đầu tư. Dự án có tổng vốn đầu tư khoảng 29.000 tỷ đồng. Tuyến đường sắt có chiều dài khoảng 84 km, nối từ đô thị Phan Rang - Tháp Chàm (Khánh Hòa) đến đô thị Đà Lạt (Lâm Đồng).

Dự án sẽ khôi phục hoàn toàn 16 km đường ray răng cưa ở các đoạn đèo dốc lớn (trên hành trình leo đèo Ngoạn Mục và lên Đà Lạt), 16 ga và trạm khách, cùng 5 hầm chui xuyên núi. Trong đó, Ga Eo Gió (xã D’ran) ở độ cao 1.000 m được định vị là một trạm dừng chân du lịch trọng điểm, dự kiến sẽ xây dựng lại nhà ga theo nguyên mẫu kiến trúc Pháp cũ để làm nơi ngắm cảnh (viewpoint) và kinh doanh dịch vụ cà phê, lưu niệm cho khách đi tàu.

So với tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt cũ, dự án Khôi phục tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt có nhiều hơn 2 ga để tăng cường kết nối các điểm du lịch dọc đường. Sử dụng đầu máy diesel hiện đại (kết hợp bánh răng) và toa xe tải trọng nhẹ để bảo đảm an toàn, êm ái hơn so với đầu máy hơi nước cũ.

Dù vậy, một dự án vô cùng đắt đỏ nhằm mục đích phục vụ du lịch di sản và kết nối cao nguyên với vùng duyên hải đã được một số nhà đầu tư quốc tế quan tâm nhưng đến nay, dự án đang còn trong giai đoạn hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và thẩm định chủ trương đầu tư. Hi vọng, dự án đạt được các mục tiêu tiến độ là triển khai thi công trong giai đoạn từ nay đến năm 2030… để một ngày không xa, những cảm xúc của chúng tôi trên hành trình trekking vượt mây ngàn sẽ được lớp lớp thế hệ người dân và du khách có cơ hội thưởng thức.

Tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt được Toàn quyền Pháp Paul Doumer phê duyệt từ năm 1908 nhưng do địa hình hiểm trở, việc thi công kéo dài nhiều thập kỷ, đến năm 1938 mới hoàn thành. Tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt dài 84 km. Để vượt qua độ dốc lớn của đèo Ngoạn Mục, các kỹ sư đã thiết kế 16 km đường ray răng cưa (cog railway) vượt độ dốc tới 120. Đây là công nghệ hiếm hoi trên thế giới vào thời điểm đó (chỉ có ở Thụy Sĩ và Việt Nam). Tàu sử dụng đầu máy hơi nước chuyên dụng để bám vào đường răng cưa khi leo dốc và xuống dốc. Nhà ga Đà Lạt được khởi công xây dựng vào năm 1932 và hoàn thành vào năm 1938, do 2 kiến trúc sư người Pháp là Moncet và Revéron thiết kế.

Lê Hoa .