Làm báo thời 'ma trận' tiền số

Khi kiến thức kinh tế là chưa đủ

Khoảng từ năm 2018, những thuật ngữ như blockchain, tiền mã hóa, token hay NFT bắt đầu xuất hiện với tần suất dày đặc trên các diễn đàn công nghệ và đầu tư. Khi sự xuất hiện tựa game Axie Infinity của Sky Mavis tạo được tiếng vang trên thị trường quốc tế, sự quan tâm dành cho blockchain tại Việt Nam càng tăng lên. Nhiều dự án mới ra đời, kéo theo những cuộc tranh luận về cơ hội, rủi ro và tương lai của một lĩnh vực còn rất mới.

Lê Mỹ, Biên tập viên Ban Kinh tế - Công nghệ báo Vietnamnet, đang tác nghiệp tại hội nghị. Ảnh: NVCC

Với những người làm báo kinh tế, đó cũng là thời điểm phải làm quen với một "ngôn ngữ" mới. Bên cạnh các chỉ số tài chính quen thuộc, phóng viên phải tìm hiểu thêm về công nghệ, mô hình vận hành và cách dòng tiền dịch chuyển trong môi trường số.

Nhà báo Lê Mỹ, Biên tập viên Ban Kinh tế - Công nghệ báo Vietnamnet, là một trong những người hiếm hoi đi sâu vào mảng này từ những ngày đầu. Dù đã dày dạn kinh nghiệm, anh thừa nhận đứng trước blockchain, bản thân phải học lại từ đầu.

"Tôi thích công nghệ mới. Vì vậy, khi thuật ngữ blockchain bắt đầu xuất hiện, tôi không đứng ngoài quan sát mà đi vào trực tiếp để tìm hiểu. Tận dụng mạng lưới quan hệ trong giới công nghệ, tôi đã tham gia làm việc chung với các đội dev (lập trình viên). Nhờ quá trình cọ xát và học hỏi trực tiếp từ những đội ngũ làm nghề thực tế, tôi có thể nắm bắt cặn kẽ mọi ngóc ngách của công nghệ này", nhà báo Lê Mỹ kể lại quá trình tự trang bị kiến thức.

Để không bị doanh nghiệp "dắt mũi", người làm báo phải rèn luyện một "màng lọc" nghiệp vụ cực kỳ khắt khe. Lê Mỹ nhớ lại thời kỳ thị trường blockchain nổi lên như một hiện tượng, đó là giai đoạn 2018 - 2022: "Có những tháng tôi phải đọc khoảng 150 bộ hồ sơ gọi vốn (deck) của các dự án, nhưng chỉ lựa ra được 1 - 2 dự án làm thật. Nhiều dự án vẽ ra đội ngũ hoành tráng, tự xưng là Giám đốc Công nghệ (CTO) xuất thân từ FPT Software. Nhưng khi tôi dùng mạng lưới quan hệ để trực tiếp đi xác minh thì phát hiện tập đoàn này không hề có nhân sự đó".

Nếu như nhà báo Lê Mỹ lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp với các đội ngũ phát triển để hiểu cách công nghệ vận hành, thì Khương Nha, nhà báo của Trung tâm Phát triển nội dung số báo Thanh Niên, cũng dành nhiều năm theo dõi blockchain từ góc độ công nghệ và đổi mới sáng tạo. Với cả hai, hành trình tìm hiểu tài sản số không bắt đầu từ những cơn sốt đầu tư mà từ nhu cầu phải hiểu một lĩnh vực mới trước khi có thể giải thích nó cho độc giả.

Để không bị doanh nghiệp "dắt mũi", người làm báo phải rèn luyện một "màng lọc" nghiệp vụ cực kỳ khắt khe. Ảnh minh họa

Khoảng 5 năm trước, khi blockchain được xem là một trong những xu hướng công nghệ mới, nhà báo Khương Nha bắt đầu dành nhiều thời gian theo dõi lĩnh vực này. Theo anh, sự phát triển quá nhanh của công nghệ khiến nhiều người dễ rơi vào hai trạng thái: hoặc hoài nghi vì chưa hiểu hoặc bị cuốn theo tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO).

"Khi đó, blockchain mới xuất hiện và Việt Nam có một cơ hội hiếm hoi là cùng vạch xuất phát với thế giới. Tâm lý tự nhiên của cộng đồng trước một xu hướng phát triển quá nhanh thường là phản kháng hoặc FOMO. Về lâu dài, cả hai đều không tốt. Tôi nghĩ nếu mình có thể chia sẻ những thông tin mới nhất, chính xác nhất theo cách dễ hiểu nhất thì mọi người sẽ hiểu đúng trước khi ra quyết định", Khương Nha chia sẻ.

Tuy nhiên, không có bài học nào không phải trả giá. Nhà báo Khương Nha cho rằng, trong lĩnh vực tài sản số, ranh giới giữa một dự án thất bại và một dự án có dấu hiệu lừa đảo đôi khi khá mong manh. Trong một thị trường thay đổi từng giờ, phóng viên không thể chỉ dựa vào cảm quan mà phải tự đặt ra tiêu chuẩn đánh giá khắt khe và tham vấn chuyên gia. “Ngoài các nguyên tắc kiểm chứng thông tin, người theo dõi lĩnh vực này phải tự xây dựng cho mình những tiêu chí đánh giá riêng và tham khảo thêm ý kiến từ các chuyên gia”, anh chia sẻ.

Trên thực tế, để hiểu cách vận hành của blockchain và các dự án tài sản số, không ít phóng viên theo dõi lĩnh vực công nghệ - tài chính đã dành nhiều thời gian quan sát thị trường, tìm hiểu mô hình hoạt động của các dự án, thậm chí trực tiếp trải nghiệm một số nền tảng. Trong quá trình đó, không ít phóng viên bị mất tiền "học phí" vì có dự án dừng hoạt động do mô hình không hiệu quả, có dự án không đạt được mục tiêu đề ra, cũng có những trường hợp bị “scam”.

Theo nhà báo Khương Nha, những trải nghiệm thực tế giúp người làm báo có thêm dữ liệu và góc nhìn khi đánh giá một dự án, thay vì chỉ dựa vào các thông tin quảng bá hay những cam kết lợi nhuận được đưa ra.

Giữ "lửa" nghề giữa lằn ranh ảo - thật

Khi đã nắm vững luật chơi, bản lĩnh của nhà báo được thử thách bằng những cuộc bóc trần tội phạm tinh vi. Trên không gian mạng, hình thức “cướp trắng” tài sản được gọi là "Rug Pull" (rút thảm) - hành động xả đồng loạt token nội bộ lên đầu nhà đầu tư.

Khương Nha, phóng viên Trung tâm Phát triển Nội dung số của báo Thanh Niên, đang tác nghiệp tại sự kiện blockchain quốc tế. Ảnh: NVCC

Vụ án đình đám liên quan đến dự án AntEx của ông Nguyễn Hòa Bình (Shark Bình) là một minh chứng. Dù Shark Bình từng lên truyền thông đóng vai nạn nhân, cho rằng mình bị đội lập trình lừa mất 2,5 triệu USD, nhưng dưới góc độ phân tích dữ liệu, nhà báo Lê Mỹ lại có hướng đi độc lập. "Tôi không phản đối cách chia sẻ của Shark Bình, cũng không vội đưa ra kết luận. Điều tôi quan tâm là phân tích dự án đó vận hành như thế nào, các giao dịch diễn ra ra sao và những dữ liệu trên blockchain cho thấy điều gì. Vì vậy, tôi đã phân tích lại dự án đó để người đọc hiểu", nhà báo Lê Mỹ chia sẻ.

Theo anh, với các vụ việc liên quan đến tài sản số, người làm báo cần giữ thái độ thận trọng, tránh suy diễn hoặc đưa ra nhận định khi chưa có đủ căn cứ. Thay vì dựa vào những thông tin lan truyền trên mạng xã hội, việc đối chiếu dữ liệu giao dịch trên blockchain, hồ sơ dự án và ý kiến từ nhiều nguồn độc lập giúp phóng viên có thêm cơ sở để tiếp cận vấn đề một cách khách quan hơn.

Nhìn lại những năm đầu theo dõi blockchain, nhà báo Khương Nha cho rằng thị trường tài sản số hiện nay đã khác rất nhiều so với giai đoạn phát triển tự phát trước đây. Nếu như trước kia phần lớn hoạt động liên quan đến tiền mã hóa diễn ra trong một "vùng xám" pháp lý thì những năm gần đây, lĩnh vực này đang từng bước được đưa vào khuôn khổ quản lý.

Theo nhà báo Khương Nha, chỉ trong thời gian ngắn, hàng loạt văn bản quan trọng đã được ban hành như Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam, Thông tư số 15/2026/TT-BTC hướng dẫn kế toán cho tổ chức thị trường tài sản mã hóa hay Quyết định số 96/QĐ-BTC công bố thủ tục hành chính triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tài chính.

"Đây là một thay đổi rất lớn. Đặc biệt, trong luật Công nghiệp công nghệ số có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tài sản mã hóa lần đầu tiên được công nhận là một loại tài sản và được đưa vào khuôn khổ pháp lý", nhà báo Khương Nha nhận định.

Sự thay đổi của thị trường cũng khiến những người theo dõi lĩnh vực kinh tế - công nghệ phải cập nhật liên tục. Theo nhà báo Lê Mỹ, sau giai đoạn phát triển nóng, thị trường blockchain đã có nhiều thay đổi. Nhiều dự án thiếu nền tảng dần bị đào thải, trong khi một số doanh nghiệp Việt Nam vẫn tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế như Sky Mavis, Kyber Network hay Ninety eight. Theo anh, blockchain trong tương lai sẽ không chỉ gắn với tiền mã hóa hay các mô hình đầu tư mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như xác thực dữ liệu, truy xuất nguồn gốc hàng hóa hay số hóa tài sản.

Công nghệ tiếp tục thay đổi và những lĩnh vực mới vẫn xuất hiện mỗi ngày. Với những người làm báo theo dõi kinh tế - công nghệ, việc học hỏi và cập nhật kiến thức gần như là yêu cầu thường xuyên của công việc. Điều họ theo đuổi vẫn là cố gắng hiểu đúng vấn đề trước khi chuyển tải thông tin đến bạn đọc.