Làm chủ công nghệ, chuẩn bị cho điện hạt nhân

Cụm Nhà máy nhiệt điện Duyên Hải, Trà Vinh. (Ảnh: MST)

Tích lũy năng lực từ môi trường công nghiệp

Năng lượng hạt nhân là lĩnh vực có yêu cầu đặc biệt nghiêm ngặt về an toàn, độ tin cậy và kiểm soát chất lượng. Từ thiết kế, chế tạo, xây dựng đến vận hành, bảo dưỡng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi hệ thống kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Trong đó, kiểm tra không phá hủy (NDT) là một trong những công cụ quan trọng để đánh giá tình trạng vật liệu, thiết bị và kết cấu.

Các tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), ASME và các hệ thống quản lý chất lượng chuyên ngành đều coi việc xác minh tính toàn vẹn của vật liệu, kết cấu và thiết bị là một thành phần quan trọng của hệ thống bảo đảm chất lượng.

Đối với Việt Nam, phát triển năng lực NDT phục vụ chương trình điện hạt nhân đòi hỏi chuẩn bị đồng thời nguồn nhân lực, quy trình, hệ thống quản lý chất lượng và kinh nghiệm triển khai thực tế. Trong điều kiện chưa có kinh nghiệm vận hành điện hạt nhân thương mại, tích lũy năng lực từ những lĩnh vực công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật tương đồng là hướng đi cần thiết.

Các nhà máy nhiệt điện là một môi trường phù hợp để tích lũy kinh nghiệm. Đây là những cơ sở có yêu cầu cao về quản lý thiết bị, kiểm soát chất lượng và bảo dưỡng, đồng thời có nhiều điểm tương đồng về yêu cầu kiểm tra đối với các hệ thống chịu nhiệt độ, áp suất và vận hành dài ngày.

Từ quý II/2026, hướng tới các kỳ bảo dưỡng định kỳ, Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE), thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM), đã triển khai các khóa đào tạo NDT cho cán bộ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng (QC) và nhân sự bảo trì tại các Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, Vũng Áng và Nghi Sơn 2.

Điểm đáng chú ý là các chương trình được xây dựng trên cơ sở nhu cầu thực tế của từng nhà máy, kết hợp kiến thức với thực hành. Nội dung không chỉ tập trung vào các phương pháp kiểm tra mà còn chú trọng khả năng nhận biết vấn đề, đánh giá kết quả và tuân thủ quy trình. 

Việc đào tạo trước các đợt bảo dưỡng định kỳ giúp đội ngũ kỹ thuật có thêm kinh nghiệm thực tế, nâng cao khả năng kiểm tra tình trạng thiết bị, phát hiện sớm dấu hiệu xuống cấp và hỗ trợ đưa ra phương án xử lý phù hợp.

Những năm gần đây, Trung tâm NDE cũng mở rộng đào tạo và chuyển giao kỹ thuật NDT cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực điện lực, dầu khí, chế tạo, hóa chất và công nghiệp nặng. Việc triển khai tại Duyên Hải, Vũng Áng, Nghi Sơn 2 và nhiều cơ sở công nghiệp khác từng bước hình thành đội ngũ nhân lực có kinh nghiệm trong kiểm tra, đánh giá và kiểm soát chất lượng thiết bị.

Theo Trung tâm NDE, quá trình này không chỉ đáp ứng nhu cầu của từng kỳ bảo dưỡng mà còn góp phần chuẩn hóa nguồn nhân lực, tích lũy kinh nghiệm và hình thành năng lực kỹ thuật có thể tiếp tục phát triển cho những lĩnh vực yêu cầu cao hơn.

Diễn tập sa bàn đối với tình huống cướp nguồn phóng xạ nhóm 1. (Ảnh: MST)

Không chỉ nghiên cứu, từng bước làm chủ công nghệ

Đào tạo nhân lực là bước đầu, nhưng để làm chủ công nghệ, năng lực ấy cần được kiểm chứng qua nghiên cứu và ứng dụng thực tế.

Một minh chứng là chương trình kiểm tra hệ thống đường ống năng lượng cao tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của nhà máy, nhóm nghiên cứu Trung tâm NDE đã triển khai nhiệm vụ khoa học cấp Bộ về xây dựng chương trình kiểm tra hệ thống đường ống hơi chính bằng các phương pháp NDT.

Trong giai đoạn 2021-2023, phương pháp kiểm tra tiếp tục được hoàn thiện thông qua đánh giá hiệu quả, tham vấn chuyên gia và điều chỉnh theo điều kiện vận hành thực tế, trước khi được công bố tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ Hạt nhân toàn quốc lần thứ XV năm 2023.

Sau đó, kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, tạo sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học và triển khai kỹ thuật trong môi trường công nghiệp.

Điểm quan trọng của chương trình không chỉ nằm ở một phương pháp kiểm tra cụ thể, mà ở cách xây dựng một quy trình có thể áp dụng trong thực tế, tích lũy kết quả qua thời gian và sử dụng dữ liệu để phục vụ công tác bảo dưỡng.

Sau hơn 10 năm vận hành của Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, chương trình đã được áp dụng trên nhiều hệ thống quan trọng. Theo đại diện lãnh đạo nhà máy, kết quả kiểm tra trong kỳ bảo dưỡng năm 2025, đặc biệt việc phát hiện sớm dấu hiệu hư hỏng và suy giảm, đã hỗ trợ chủ đầu tư và đội ngũ vận hành đưa ra quyết định sửa chữa kịp thời, góp phần đưa tổ máy trở lại vận hành an toàn.

Cùng với chương trình này, Trung tâm NDE đã triển khai nhiều hoạt động kiểm tra, đánh giá chất lượng tại các cơ sở công nghiệp, trong đó có kiểm tra vật đúc chiều dày lớn tại Công ty Bơm Ebara của Nhật Bản; kiểm tra các sản phẩm định hướng xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao bằng nguồn Co-60 và thiết bị chụp ảnh kỹ thuật số.

Với sự hỗ trợ của IAEA và kết quả tự chủ được xây dựng tại Trung tâm NDE, năng lực chụp ảnh phóng xạ đang tạo ra kinh nghiệm chuyên biệt có thể hỗ trợ một số hạng mục kiểm tra trong các dự án công nghiệp trọng điểm cũng như công trình hạt nhân.

Từ thực tiễn này có thể thấy, quá trình làm chủ công nghệ không diễn ra trong một bước. Năng lực được hình thành từ nghiên cứu, sau đó được kiểm chứng trong môi trường công nghiệp, hoàn thiện thành quy trình và tiếp tục tích lũy kinh nghiệm qua các dự án thực tế.

Xây dựng năng lực NDT phục vụ ngành năng lượng hạt nhân vì thế không chỉ là câu chuyện về máy móc hay kỹ thuật viên. Quan trọng hơn là hình thành một hệ thống gồm con người, quy trình, kinh nghiệm và năng lực quản lý chất lượng.

Gần hai thập kỷ xây dựng và phát triển, Trung tâm NDE thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ, đã tham gia các chương trình kiểm tra, bảo dưỡng tại một số cơ sở công nghiệp năng lượng trọng điểm như Lọc hóa dầu Nghi Sơn, Nhiệt điện Nghi Sơn 2 và Nhiệt điện Mông Dương 2 - những cơ sở có yếu tố nước ngoài và yêu cầu kỹ thuật cao.

Bước vào giai đoạn mới, Trung tâm NDE tập trung cải thiện cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển các kỹ thuật NDT tiên tiến, xây dựng cơ sở dữ liệu về suy giảm vật liệu và chuẩn hóa đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế. Đây là những bước chuẩn bị quan trọng để từng bước nâng cao năng lực kiểm tra, đánh giá không phá hủy, đáp ứng yêu cầu về an toàn, độ tin cậy và chất lượng của các công trình năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.

Với lĩnh vực có yêu cầu cao về an toàn như năng lượng hạt nhân, sự chuẩn bị ấy cần được thực hiện từ sớm. Làm chủ công nghệ kiểm tra không chỉ giúp nâng cao năng lực kỹ thuật trong nước mà còn góp phần hình thành nền tảng nhân lực và hệ thống quản lý chất lượng cần thiết cho quá trình phát triển năng lượng hạt nhân trong tương lai.