Lạm dụng AI có thể biến con người thành 'ếch luộc'

Nghiên cứu mới đây từ các nhà khoa học đa ngành tại Mỹ và Anh đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm trọng về "hiệu ứng ếch luộc" đối với nhận thức của con người khi quá lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong các nhiệm vụ đòi hỏi tư duy sâu.

Dù AI có khả năng cải thiện kết quả công việc tức thì, việc dựa dẫm vào công nghệ này lại khiến con người dần mất đi khả năng suy luận độc lập và ý chí kiên trì - một sự suy giảm tích tụ theo thời gian và rất khó để đảo ngược.

Lạm dụng AI hỗ trợ các nhiệm vụ đòi hỏi suy nghĩ sâu có thể gây "hiệu ứng ếch luộc" đối với nhận thức con người. Ảnh minh họa: Getty Images

Sức ảnh hưởng của hiện tượng này đã được chứng minh qua 3 thí nghiệm quy mô lớn với tổng cộng hơn 1.200 người tham gia. Trong thử nghiệm đầu tiên trên 350 người Mỹ giải các phương trình phân số, nhóm sử dụng chatbot dựa trên GPT-5 dù ban đầu có kết quả vượt trội nhưng đã nhanh chóng trả lời sai và dễ dàng bỏ cuộc trước các câu hỏi khó ngay khi chatbot bị ngắt giữa chừng.

Kết quả này tiếp tục được khẳng định thông qua 2 thí nghiệm bổ sung trên gần 870 người khác ở các bài kiểm tra toán học và đọc hiểu. Dù chủ đề thay đổi, kết quả vẫn nhất quán: những người từng dựa dẫm vào AI nhanh chóng mất khả năng tự xử lý tình huống và tỏ ra ít kiên trì hơn hẳn những người làm việc độc lập.

Đây được xem là những bằng chứng thực tế đầu tiên về tác động tiêu cực và lâu dài của việc phụ thuộc vào AI trong lao động trí óc. Chúng cho thấy chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng, người dùng AI bị giảm sút rõ rệt cả về hiệu suất lẫn động lực cố gắng nếu công cụ này đột ngột bị cắt đứt.

Phó giáo sư Rachit Dubey từ Đại học California cơ sở Los Angeles (Mỹ), đồng tác giả nghiên cứu, bày tỏ lo ngại sâu sắc rằng sự phụ thuộc này không chỉ dẫn đến những sai sót về kiến thức mà còn bào mòn ý chí vượt khó và động lực học tập của con người.

Tuy nhiên, mức độ tổn hại nhận thức còn phụ thuộc đáng kể vào cách thức chúng ta tương tác với công nghệ. Những người sử dụng AI như một công cụ để gợi ý hoặc làm rõ vấn đề vẫn duy trì được năng lực cá nhân tốt hơn, trong khi những người yêu cầu đáp án trực tiếp từ chatbot phải chịu những tổn thương nặng nề nhất về khả năng tư duy.

Sự lạm dụng này không chỉ hình thành thói quen thiếu kiên nhẫn mà còn có thể dẫn đến một kiểu "nghiện" công cụ, khiến con người dần trở nên thụ động.

Ở góc độ sâu xa hơn, việc phó mặc mọi nhiệm vụ trí tuệ cho AI còn đe dọa nhận thức về năng lực bản thân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ. Khi mọi nỗ lực cá nhân bị thay thế bằng các thuật toán, con người sẽ không còn hiểu rõ giới hạn và tiềm năng thực sự của chính mình, trong khi sự thực hành độc lập vốn là nền tảng cốt yếu cho sáng tạo và đổi mới.

Dù nghiên cứu vẫn trong quá trình chờ bình duyệt chính thức, các tác giả đã lên tiếng kêu gọi ngành giáo dục và các lĩnh vực công nghiệp cần đặc biệt chú trọng đến việc duy trì khả năng làm việc tự chủ. Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, "hiệu ứng ếch luộc" trong nhận thức con người có thể trở thành một thách thức lớn, đe dọa đến tương lai trí tuệ của toàn nhân loại.