Làm ESG phải biết rõ nguồn hàng đến từ đâu

Phải biết nguyên liệu đến từ đâu

Một gói cà phê trên kệ siêu thị có thể in mã QR. Người mua đưa điện thoại lên quét sẽ thấy tên doanh nghiệp, nơi sản xuất, vùng nguyên liệu hoặc một số thông tin về sản phẩm. Cách làm này đã khá quen thuộc. Nhưng nếu doanh nghiệp muốn biết lô cà phê đó có đáp ứng yêu cầu của thị trường hay không, họ còn phải biết hạt cà phê được mua từ đâu, ai cung cấp và được sản xuất trong điều kiện nào. Đó cũng là nội dung được nhiều doanh nghiệp quan tâm tại hội thảo “Từ truy xuất nguồn gốc đến lợi thế ESG” do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư Tp.HCM (ITPC) phối hợp Công ty TNHH Tư vấn và Đào tạo SMP tổ chức cuối tuần qua.

Truy xuất nguồn gốc ngày càng đòi hỏi doanh nghiệp xác định được nguyên liệu đến từ vùng sản xuất nào, nhà cung cấp nào và trong điều kiện ra sao.

Bà Hồ Thị Quyên - Phó giám đốc ITPC cho biết doanh nghiệp hiện phải cùng lúc đáp ứng yêu cầu trong nước và những tiêu chuẩn ngày càng chặt tại thị trường xuất khẩu. Trong khi đó, dữ liệu về truy xuất nguồn gốc và dữ liệu dùng để làm ESG ở nhiều doanh nghiệp vẫn được quản lý riêng, khiến việc tổng hợp và kiểm chứng thông tin gặp khó.

“Những quy định pháp lý trên mang lại thách thức không nhỏ cho doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là bài toán kết nối hai hệ thống dữ liệu: dữ liệu truy xuất nguồn gốc phục vụ tuân thủ pháp lý và dữ liệu phục vụ báo cáo Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG). Doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy tuân thủ thụ động sang chủ động chuẩn bị nguồn lực, biến chuẩn mực ESG thành lợi thế cạnh tranh dài hạn tại thị trường nội địa lẫn quốc tế”, bà Quyên nói.

Yêu cầu lưu giữ và quản lý thông tin hàng hóa càng nghiêm ngặt hơn. Từ ngày 1/7/2026, hàng hóa được quản lý theo mức độ rủi ro theo Nghị định 37/2026/NĐ-CP. Trước đó, Luật 78/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Hàng hóa được chia thành ba mức rủi ro thấp, trung bình và cao thay cho cách phân loại nhóm 1, nhóm 2 trước đây.

Ông Đặng Bùi Khuê - Cố vấn cấp cao Công ty Tư vấn và Đào tạo SMP cho biết cách quản lý mới tăng vai trò của hậu kiểm. Vì vậy doanh nghiệp phải giữ được thông tin của sản phẩm trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh, từ tiêu chuẩn áp dụng đến dữ liệu của từng đợt sản xuất. Khi cần kiểm tra, những thông tin này phải có sẵn để đối chiếu.

Dữ liệu truy xuất nguồn gốc có thể được sử dụng để đánh giá nhà cung cấp, quản lý chuỗi cung ứng và phục vụ báo cáo ESG.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, yêu cầu còn có thể cụ thể hơn. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu EUDR áp dụng với doanh nghiệp lớn và vừa từ ngày 30/12/2026, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ từ ngày 30/6/2027. Bảy nhóm hàng gồm gỗ, cà phê, cao su, ca cao, dầu cọ, đậu nành và gia súc phải truy được đến lô đất sản xuất và có thông tin chứng minh nguồn hàng đáp ứng yêu cầu liên quan đến phá rừng. Điều này đặc biệt khó với doanh nghiệp mua nguyên liệu qua nhiều tầng trung gian. Biết hàng được thu mua tại một tỉnh hay mua từ một đại lý chưa chắc đã đủ. Khi thị trường yêu cầu, doanh nghiệp còn phải lần lại nơi sản xuất, người cung cấp và hồ sơ của lô nguyên liệu đó.

Dữ liệu nhà cung cấp dùng để làm ESG

Theo ông Phạm Hải Nam - chuyên gia ESG, muốn làm ESG có cơ sở, doanh nghiệp phải biết khá rõ về nhà cung cấp của mình. Tên doanh nghiệp hay địa chỉ giao dịch chỉ là thông tin ban đầu. Quan trọng hơn là họ cung cấp nguyên liệu gì, nguyên liệu đến từ đâu và được sản xuất trong điều kiện nào. Ông Nam nói: “Một nhà cung cấp không có nhiều giá trị ESG nếu doanh nghiệp không biết nhà cung cấp đó đang thực hiện hoạt động gì, ở địa điểm nào và liên quan tới nguyên liệu nào”.

Cùng mua một loại nguyên liệu nhưng mức độ kiểm soát có thể khác nhau. Một nhà cung cấp có thể lấy hàng từ vùng đã có hồ sơ rõ ràng, trong khi đơn vị khác mua gom từ nhiều nơi. Nếu không biết nguyên liệu thực sự đến từ đâu, doanh nghiệp khó xác định phần hàng nào đã đáp ứng yêu cầu và phần nào còn thiếu thông tin.Dữ liệu này còn được dùng ngay trong khâu mua hàng. Doanh nghiệp có thể gắn từng nhà cung cấp với loại nguyên liệu, nơi sản xuất, điều kiện sản xuất và tiêu chuẩn đang áp dụng. Bộ phận mua hàng từ đó có thêm căn cứ để lựa chọn đối tác, yêu cầu bổ sung hồ sơ hoặc tìm nguồn khác nếu nhà cung cấp không đáp ứng yêu cầu.

GRI đề cập hai cách đo là độ sâu và độ bao phủ của truy xuất nguồn gốc. Độ sâu cho biết doanh nghiệp truy được hàng đến cấp nào, từ quốc gia, khu vực, địa phương cho tới điểm sản xuất cụ thể như nông trại hay cơ sở sản xuất. Độ bao phủ cho biết trong tổng lượng nguyên liệu mua vào, bao nhiêu phần trăm có thể xác định được nguồn gốc.

Nói đơn giản, hai doanh nghiệp cùng cho biết đã có hệ thống truy xuất nhưng khả năng kiểm soát có thể khác nhau rất xa. Một doanh nghiệp chỉ biết hàng đến từ tỉnh nào, trong khi doanh nghiệp khác có thể xác định được vùng trồng, cơ sở sản xuất và nhà cung cấp cụ thể. GRI 13.23.3 còn tính tỷ lệ nguồn cung được kiểm soát bằng khối lượng nguyên liệu có bằng chứng đáp ứng yêu cầu so với tổng khối lượng nguyên liệu doanh nghiệp mua. Con số này giúp doanh nghiệp biết phần nguyên liệu nào đã có đủ thông tin và phần nào cần bổ sung hồ sơ hoặc làm việc lại với nhà cung cấp.

Những thông tin thu được từ quá trình truy xuất cũng có thể dùng cho nhiều nội dung trong báo cáo ESG. Dữ liệu về khối lượng hàng hóa, địa điểm sản xuất và quãng đường vận chuyển được dùng khi tính phát thải khí nhà kính phạm vi 3. Hồ sơ của nhà cung cấp còn hỗ trợ việc xem xét những vấn đề liên quan đến môi trường, an toàn lao động, lao động trẻ em và an toàn sản phẩm.