Làm rõ diện mạo không gian đàn tế Nam Giao thời nhà Hồ

Đáng chú ý, một cụm kiến trúc có bố cục khép kín tại cấp nền 4 được các nhà khảo cổ bước đầu nhận định nhiều khả năng là Trai Cung, nơi nhà vua thực hiện việc trai giới trước nghi lễ tế Giao.

Xuất lộ không gian nghi lễ

Cuộc khai quật lần thứ năm được thực hiện trong hai năm 2025-2026, tại cấp nền 4 và 5, với 94 hố khai quật, tổng diện tích 9.909m². Kết quả, cùng tư liệu từ bốn lần khai quật trước, góp phần dựng lại tương đối toàn diện mặt bằng đàn tế trên cả năm cấp nền.

Đàn tế Nam Giao nằm trên sườn Tây Nam núi Đốn Sơn, rộng khoảng 4,3ha, được tổ chức thành năm cấp nền từ cao xuống thấp. Theo sử liệu, vua Hồ Hán Thương cho xây dựng đàn tế vào tháng 8/1402 để thực hiện lễ tế Giao, nghi lễ tế cáo trời đất quan trọng của vương triều.

Tại cấp nền 4, 46 hố khai quật được mở, chủ yếu ở hai bên đường Thần đạo. Dấu tích kiến trúc tập trung rõ ở phía Tây, trong khi phía Đông hầu như ít công trình và di vật, cho thấy mặt bằng được tổ chức theo chức năng.

Giới chuyên môn khảo sát kết quả khai quật lần thứ 5. (Nguồn: Báo Văn Hóa)

Đáng chú ý là cụm kiến trúc phía Tây gồm tiền điện, chính điện và hai dãy hành lang, nằm trong hệ thống tường bao khép kín. Công trình phía Đông có 5 gian, rộng khoảng 115m²; công trình chính phía Tây cũng 5 gian, rộng khoảng 190m². Hai dãy hành lang kết nối tiền điện với chính điện, cùng dấu tích sân lát gạch và đường đá tạo thành một tổng thể được quy hoạch khá đồng bộ.

Tại khu vực nối hai đoạn tường đàn còn xuất lộ một kiến trúc tam quan, được xác định là cổng thứ năm, rộng khoảng 11,3m, dài 5,2m, gồm 3 gian. Theo báo cáo, đây là dạng kết cấu khá hiếm gặp trong các kiến trúc cổng thời Lý - Trần - Hồ đã biết.

Hệ thống đường Thần đạo cũng được làm rõ. Ở cấp nền 4, đường còn ba làn; xuống cấp nền 5, mở rộng thành năm làn, tổng chiều rộng khoảng 9,5-9,55m. Sự phân làn được các nhà nghiên cứu bước đầu lý giải gắn với trật tự nghi lễ.

Dấu tích Trai Cung và kỹ thuật san nền

Cấp nền 5 là khu vực thấp nhất, nằm ngoài cùng và chủ yếu là khoảng sân rộng, nền đất sét được đầm chặt, hầu như không có công trình kiên cố. Ranh giới với cấp nền 4 được tạo dựng bằng hệ thống đá bó và tường bao, cho thấy sự phân định giữa ngoại đàn và nội đàn.

Địa tầng cấp nền 4 cũng cho thấy quy mô đáng kể của quá trình san lấp, tôn tạo mặt bằng trên sườn núi tự nhiên. Các lớp đất sét, đá dăm, đá phiến, đất đồi và laterit được gia cố theo từng lớp, có nơi dày khoảng 1m, phản ánh kỹ thuật thi công và khả năng huy động nhân lực, vật lực lớn.

Từ hệ thống dấu tích, các nhà khảo cổ bước đầu xác định cấp nền 4 thuộc khu vực nội đàn, với cụm kiến trúc phía Tây, giếng Vua, đường Thần đạo và cổng tam quan; cấp nền 5 giữ vai trò ngoại đàn và khu vực chuyển tiếp.

Đặc biệt, cụm kiến trúc phía Tây cấp nền 4 nằm trong không gian tường bao khép kín, ở vị trí thấp hơn Viên đàn nhưng vẫn thuộc nội đàn. Báo cáo cho rằng tổ hợp tiền điện, sân, chính điện và hành lang phù hợp với trình tự “trai giới trước, hành lễ sau”, từ đó bước đầu nhận định đây rất có thể là Trai Cung, nơi nhà vua trai giới và chuẩn bị trước khi thực hiện nghi lễ tế Giao.

Những phát hiện mới góp phần làm rõ hơn quy mô và cách tổ chức của đàn tế Nam Giao, đồng thời cho thấy sự đầu tư lớn trong quy hoạch, xây dựng công trình dưới thời Hồ Hán Thương. Tuy nhiên, nhận định về Trai Cung vẫn là kết luận bước đầu, cần tiếp tục được kiểm chứng, bổ sung trong quá trình chỉnh lý tư liệu và hoàn thiện báo cáo khoa học tổng thể.