Làm rõ phạm vi hòa giải ở cơ sở

Tham dự Hội thảo có thành viên Tổ soạn thảo Nghị định và một số chuyên gia, nhà khoa học, như: Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, PGS.TS Trương Hồ Hải; Ủy viên là đại biểu Quốc hội, hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, TS. Nguyễn Quỳnh Liên; Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ Phạm Thúy Hạnh; Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức hành chính nhà nước và công vụ, Văn phòng Chính phủ Bùi Công Quang; đại diện các cơ quan trong hệ thống Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân, Công an và đại diện của một số UBND phường trên địa bàn Hà Nội.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho biết, tại kỳ họp không thường lệ thứ Nhất Quốc hội Khóa XVI đã thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16 ngày 24 tháng 8 năm 2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 3 năm 2027. Đây là văn bản pháp lý quan trọng góp phần hoàn thiện thể chế về hòa giải ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong giai đoạn mới và thể hiện định hướng chiến lược về nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở. Luật Hòa giải ở cơ sở giao Chính phủ quy định chi tiết nhiều nội dung về tổ chức và hoạt động hòa giải, phạm vi hòa giải ở cơ sở, quy trình bầu hòa giải viên, thủ tục thanh toán kinh phí phục vụ hoạt động hòa giải, ứng dụng công nghệ thông tin, trách nhiệm quản lý nhà nước và các điều kiện bảo đảm khác.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu khai mạc Hội thảo

Theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, các văn bản hướng dẫn thi hành Luật phải có hiệu lực cùng thời điểm có hiệu lực của Luật để bảo đảm tính khả thi, đáp ứng yêu cầu của việc tổ chức thi hành pháp luật. Do đó, việc ban hành Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp thiết. Trong quá trình xây dựng Nghị định, cần quán triệt nguyên tắc phải bám sát Luật, quy định cụ thể, rõ ràng, khả thi, dễ thực hiện, phù hợp với điều kiện thực tế của cơ sở, đồng thời tránh hành chính hóa hoạt động hòa giải ở cơ sở - vốn là hình thức tự quản, tự nguyện của cộng đồng dân cư góp phần xây dựng một thiết chế hòa giải ở cơ sở vững mạnh - nơi mọi mâu thuẫn, tranh chấp đều được giải quyết sớm bằng sự chân thành và đồng thuận.

Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Ngô Quỳnh Hoa trình bày tóm tắt nội dung dự thảo Nghị định

Báo cáo tóm tắt nội dung dự thảo Nghị định, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Ngô Quỳnh Hoa cho biết, Luật Hòa giải ở cơ sở giao Chính phủ quy định chi tiết 13 nội dung, trên cơ sở đó, Bộ Tư pháp đã xây dựng dự thảo Nghị định gồm 6 chương, 35 điều, tăng 15 điều so với Nghị định số 15/2014/NĐ-CP. Dự thảo quy định chi tiết về phạm vi hòa giải, bầu hòa giải viên trực tuyến, việc kết hợp các hình thức bầu hòa giải viên; chỉ định hòa giải viên; hình thức tiến hành hòa giải trực tuyến; trách nhiệm quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở...

Phó Cục trưởng Ngô Quỳnh Hoa đề nghị các đại biểu tập trung góp ý về phạm vi hòa giải ở cơ sở, về kỹ thuật trình bày (chỉ hướng dẫn khoản 1 Điều 3 của Luật là quy định các trường hợp không được hòa giải hay quy định cả những trường hợp được hòa giải như dự thảo); nên quy định theo hướng mở là đề ra các tiêu chí nhận diện hay quy định theo hướng liệt kê các trường hợp cụ thể; làm rõ vi phạm pháp luật được hòa giải ở cơ sở; thế nào là chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự, xử lý vi phạm hành chính... bảo đảm quy định đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu và thuận lợi cho hòa giải viên áp dụng trong hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện, thuận lợi cho việc áp dụng tại cơ sở

Tại Hội thảo, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, PGS.TS Trương Hồ Hải cho rằng, trong bối cảnh một số luật liên quan như Bộ luật Hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính đang được hoàn thiện, dự kiến sẽ trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ hai (tháng 11/2026), các quy định về phạm vi hòa giải ở cơ sở cần được cập nhật để bảo đảm tính khả thi, thống nhất.

Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, PGS.TS Trương Hồ Hải phát biểu tại Hội thảo

Việc xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở cần được làm rõ trong Nghị định. Về kỹ thuật, ông đề xuất thiết kế theo hướng chỉ quy định những trường hợp không được hòa giải ở cơ sở, kết hợp với liệt kê mở và viện dẫn pháp luật chuyên ngành, không liệt kê các trường hợp không được hòa giải ở cơ sở.

Ngoài ra, một số đại biểu có ý kiến nhất trí với dự thảo Nghị định khi liệt kê rõ các trường hợp được hòa giải ở cơ sở và không được hòa giải ở cơ sở để phù hợp với năng lực của hòa giải viên ở cơ sở. Theo đó, Nghị định cần làm rõ ranh giới giữa các trường hợp được tiến hành hòa giải và các trường hợp không được hòa giải, nhưng không mở rộng hoặc thu hẹp một cách không cần thiết phạm vi hòa giải ở cơ sở đã được Luật xác định. Cách quy định này sẽ góp phần bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời hạn chế tình trạng hòa giải viên lúng túng hoặc thực hiện hòa giải không đúng phạm vi pháp luật cho phép.

Ủy viên là đại biểu Quốc hội, hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Quỳnh Liên phát biểu tại Hội thảo

Vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là hòa giải đối với các vụ, việc có liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật. Các ý kiến cho rằng, cần quy định rõ để hòa giải viên và người dân nhận biết được trường hợp nào thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở, trường hợp nào phải chuyển đến cơ quan có thẩm quyền.

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Từ thực tiễn, đại diện Công an phường Ba Đình cho rằng, cần quy định cụ thể những mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh tại cơ sở được hòa giải. Khi nhận thấy nguy cơ xung đột có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, hòa giải viên kịp thời tham gia tuyên truyền, vận động nhân dân và hạn chế tình huống xấu xảy ra. Ví dụ đối với mâu thuẫn giữa hàng xóm do mở loa, đài quá to, việc hòa giải có thể được tiến hành trước khi vấn đề phát triển thành vụ việc phải xử lý hành chính. Đại biểu cũng đề nghị quán triệt nguyên tắc "mâu thuẫn ở cấp độ nào thì áp dụng luật tương ứng cấp độ đó".

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Đại diện Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cũng đề nghị làm rõ ranh giới giữa vụ việc được hòa giải với vụ việc đã được chuyển sang cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi xuất hiện hành vi vi phạm pháp luật. Đồng thời, đại diện Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lưu ý rằng, trên thực tế, không phải hòa giải viên nào cũng có khả năng xác định hành vi vi phạm pháp luật có thuộc trường hợp được hòa giải không.

Thiết kế cơ chế hướng dẫn hòa giải viên xác định phạm vi hòa giải phù hợp, khả thi

Một nội dung khác được các đại biểu quan tâm là cơ chế hỗ trợ hòa giải viên trong trường hợp vụ việc phức tạp, hòa giải viên phải nhờ người hướng dẫn xác định phạm vi hòa giải.

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Một số ý kiến tại Hội thảo cho rằng, cần quy định rõ người hỗ trợ hòa giải viên xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở phải có kiến thức chuyên môn, như luật sư, chuyên gia. Còn những người có uy tín thì khó có thể hướng dẫn hòa giải viên xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở.

Đại diện Sở Tư pháp Hà Nội cho rằng, cần nghiên cứu cơ chế tư vấn, hướng dẫn đối với những trường hợp hòa giải viên chưa xác định được phạm vi vụ việc, qua đó xem xét không tạo ra yêu cầu quá lớn đối với cấp xã.

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Liên quan đến hồ sơ, thủ tục thanh toán thù lao hòa giải đối với hòa giải viên và người được mời tham gia hòa giải, đại biểu đề nghị nghiên cứu phương thức chi trả trực tiếp cho hòa giải viên, người được mời tham gia hòa giải để hạn chế khâu trung gian qua Tổ trưởng tổ hòa giải như dự thảo Nghị định nhằm giảm bớt các thủ tục, trách nhiệm đối với Tổ trưởng tổ hòa giải.

Hướng tới hòa giải hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số

Chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở cũng được đặt ra như một vấn đề mới cần được nghiên cứu kỹ. Các đại biểu nhất trí với quy định về biểu quyết trực tuyến trong dự thảo Nghị định nhằm cụ thể hóa nội dung được giao trong Luật, tạo thuận lợi cho người dân và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện các hoạt động hòa giải.

Các đại biểu phát biểu tại hội thảo

Đại diện Văn phòng Chính phủ cho rằng, dự thảo Nghị định quy định hòa giải trực tuyến có thể được thực hiện trên các nền tảng khác nhau, nhưng Tổ soạn thảo cần giải quyết vấn đề lưu trữ thông tin, xác thực danh tính của người tham gia hòa giải, quy trình và thủ tục liên quan đến chữ ký số. Đại biểu cũng đề nghị, có lộ trình chuyển từ Sổ theo dõi hoạt động hòa giải ở cơ sở bằng giấy sang Sổ điện tử, nhằm giảm đáng kể việc sử dụng hồ sơ giấy trong hoạt động hòa giải.

Toàn cảnh hội thảo

Phát biểu kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc ghi nhận và đánh giá cao tinh thần trách nhiệm và những ý kiến cụ thể, trách nhiệm, thiết thực của các chuyên gia và đại biểu tại Hội thảo. Các ý kiến tại Hội thảo là cơ sở quan trọng để cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Nghị định.

Thứ trưởng đề nghị, bộ phận thường trực Tổ soạn thảo Nghị định tiếp tục rà soát các quy định pháp luật liên quan và những vấn đề phát sinh từ thực tiễn để kịp thời nghiên cứu, xử lý, bảo đảm tiến độ xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị định.