Làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm trong quản lý an toàn thực phẩm

Dự luật trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến chiều 24/9 đã có nhiều nội dung mới, đột phá nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Tuy vậy, theo đánh giá của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, chủ trương quan trọng nhất về thống nhất một đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương theo Chỉ thị số 17-CT/TW lại chưa được thể hiện.

Theo đó, Chương III dự thảo Luật mới chỉ có duy nhất Điều 73 với 5 khoản mang tính nguyên tắc, chưa định danh rõ cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Trung ương, chưa phân định rõ trách nhiệm giữa các Bộ mà giao toàn bộ việc phân công trách nhiệm cho Chính phủ. Cơ quan thẩm tra cũng chỉ rõ, "đây là nội dung quan trọng cần được đánh giá kỹ lưỡng, thận trọng để bảo đảm Luật được thực hiện có hiệu lực, hiệu quả trong thực tế, giải quyết triệt để bất cập trong 15 năm qua".

Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường khảo sát thực tế tại Nhà lồng F kinh doanh thủy hải sản tại chợ Bình Điền, phục vụ thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Ảnh: Hoa Lê

Đặt trong yêu cầu đó, việc “định danh” rõ cơ quan nào là đầu mối thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm cần được làm rõ ngay trong Luật. Nhưng cũng cần lưu ý rằng, đây mới chỉ là điều kiện cần. Một đầu mối được xác định rõ không đồng nghĩa với việc trách nhiệm quản lý trong toàn bộ chuỗi thực phẩm sẽ tự động trở nên rõ ràng hơn. Với một lĩnh vực mà sự cố có thể xảy ra ở bất kỳ khâu nào, từ sản xuất, chế biến, vận chuyển đến phân phối và tiêu dùng, trách nhiệm càng không thể chỉ được xác định theo ranh giới tổ chức, địa phương.

Bởi vậy, cùng với việc xác định rõ một đầu mối thống nhất quản lý, dự án Luật cần bảo đảm cơ quan này có đủ thẩm quyền để điều phối, yêu cầu cung cấp thông tin, tổ chức kiểm tra, cảnh báo, thu hồi và xử lý khi cần thiết. Nhiệm vụ, trách nhiệm và thời hạn thực hiện của các cơ quan liên quan cũng phải được quy định cụ thể. Địa phương được phân cấp phải có đủ nhân lực, năng lực kiểm nghiệm và nguồn lực để tổ chức thực thi. Với sự cố liên quan nhiều ngành, nhiều địa bàn, pháp luật phải xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ chế phối hợp và người có quyền quyết định, thay vì trông chờ vào sự phối hợp hành chính giữa nhiều cơ quan. Yêu cầu này càng rõ khi quản lý an toàn thực phẩm đang được đặt trong cách tiếp cận quản lý theo chuỗi.

Quản lý theo chuỗi cũng đòi hỏi thông tin phải được kết nối xuyên suốt để có thể quy trách nhiệm đến cùng. Khi phát hiện một sản phẩm không bảo đảm an toàn, cơ quan quản lý phải nhanh chóng xác định được nguồn gốc, quá trình lưu thông, địa bàn tiêu thụ và phạm vi cần thu hồi. Vì vậy, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà phải trở thành công cụ phục vụ trực tiếp cho việc ra quyết định và xác định trách nhiệm.

Từ đó, hiệu quả quản lý cũng cần được nhìn từ kết quả thay vì khối lượng công việc. Số cuộc kiểm tra, số mẫu được lấy hay số cơ sở được kiểm tra chỉ phản ánh hoạt động của cơ quan quản lý. Điều người dân cần hơn là nguy cơ có được phát hiện sớm không, sự cố có được khoanh vùng kịp thời không, sản phẩm có được thu hồi đúng lúc không và trách nhiệm có được xác định rõ không. Khi tiêu chí đánh giá chuyển từ “đã làm bao nhiêu” sang “đã kiểm soát được rủi ro như thế nào”, trách nhiệm của từng cơ quan mới gắn với kết quả thực tế.

Vì vậy, khi xem xét dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Quốc hội không chỉ cần yêu cầu Chính phủ xác định rõ cơ quan nào là đầu mối thống nhất quản lý mà còn phải làm rõ đầu mối đó được trao quyền gì, chịu trách nhiệm đến đâu và vận hành bằng công cụ nào. Sau khi Luật có hiệu lực, khi một sản phẩm không bảo đảm an toàn được phát hiện trên thị trường, không thể để phát sinh câu hỏi cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào quyết định, cơ quan nào phối hợp và ai chịu trách nhiệm xử lý đến cùng.

Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm không chỉ là phân lại nhiệm vụ giữa các cơ quan mà quan trọng hơn là thiết kế lại cơ chế chịu trách nhiệm trên toàn bộ chuỗi quản lý. Một đầu mối chỉ có ý nghĩa khi đi cùng thẩm quyền đủ rõ, trách nhiệm đủ cụ thể, dữ liệu đủ thông suốt và cơ chế xử lý đủ nhanh. Khi đó, yêu cầu thống nhất quản lý mới thực sự giải quyết được điểm nghẽn đã tồn tại trong nhiều năm, thay vì chỉ tạo ra một sự thay đổi về cơ cấu tổ chức.