Làm thế nào để gia tăng sức cạnh tranh cho cà phê Việt Nam?

Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới, đồng thời đứng đầu về cà phê Robusta. Tuy nhiên, những lợi thế về sản lượng đang chịu sức ép từ biến đổi khí hậu, suy giảm chất lượng đất và áp lực lên nguồn nước. Đây không chỉ là thách thức đối với năng suất cây trồng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu nông hộ.

Chia sẻ tại phiên thảo luận “Định hình tương lai” trong khuôn khổ Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit ngày 3/11, ông Binu Jacob, Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, cho rằng không có một giải pháp hay công nghệ riêng lẻ nào đủ sức giải quyết những thách thức của ngành cà phê.

Theo ông, nâng cao hiệu quả sản xuất cần được xây dựng trên sự kết hợp giữa giống cây phù hợp, điều kiện đất đai, quản lý nguồn nước và khả năng chia sẻ kinh nghiệm giữa các nông hộ.

Phát triển giống cây và phương thức canh tác bền vững

Một trong những ưu tiên được Nestlé triển khai tại Tây Nguyên là phát triển giống cà phê phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương. Theo ông Binu Jacob, doanh nghiệp đã phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) nghiên cứu các giống cà phê có khả năng kháng bệnh, cần ít nước và giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Để mở rộng quy mô sản xuất, việc phát triển giống cây cần đi đôi với năng lực nhân giống. Thông qua kỹ thuật nuôi cấy mô, từ một chiếc lá cà phê có thể nhân thành khoảng 2.000 cây giống.

Trong 15 năm qua, chương trình đã tạo ra 100 triệu cây giống cà phê kháng bệnh, phân phối đến nông dân tại Tây Nguyên với mức giá được hỗ trợ.

Ông Binu Jacob cho biết giải pháp này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều diện tích cà phê đã già cỗi. Năng suất cây cà phê thường bắt đầu suy giảm sau khoảng 7-10 năm, đặt ra yêu cầu tái canh để duy trì hiệu quả sản xuất.

Bên cạnh việc phát triển giống mới, phục hồi đất và quản lý nguồn nước cũng là những yếu tố cần được chú trọng nhằm bảo đảm nguồn cung cà phê trong dài hạn.

Theo ông, việc áp dụng các phương thức canh tác tái sinh, sử dụng ít nước và thuốc bảo vệ thực vật hơn, nếu được triển khai đúng cách, không những không làm giảm năng suất mà còn có thể cải thiện hiệu quả kinh tế cho nông hộ.

Một trong những giải pháp đang được Nestlé triển khai tại Việt Nam là đa dạng hóa cây trồng trên cùng diện tích đất. Dù tập trung thu mua cà phê, doanh nghiệp vẫn khuyến khích nông dân trồng xen hồ tiêu, bơ và các loại cây ăn quả.

Mô hình này giúp tận dụng hiệu quả diện tích đất, tạo thêm nguồn thu và giảm sự phụ thuộc của nông hộ vào một loại nông sản. Theo ông Binu Jacob, kinh nghiệm triển khai cho thấy trồng xen canh không làm giảm năng suất cà phê tính trên mỗi hecta. Ngược lại, thu nhập của nông dân có thể tăng 30-150%, tùy thuộc vào loại cây trồng và điều kiện thực tế.

Việc đa dạng hóa cây trồng cũng góp phần cải thiện chất lượng đất, hướng đến một hệ thống canh tác bền vững hơn.

Nâng cao giá trị cà phê từ chuỗi sản xuất

Những thay đổi trên vườn cây không chỉ tác động đến sinh kế của nông hộ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và tính ổn định của nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến.

Đối với ngành cà phê Việt Nam, yêu cầu này ngày càng trở nên cấp thiết khi lợi thế cạnh tranh dựa trên sản lượng lớn và giá thấp không còn đủ để bảo đảm vị thế trên thị trường quốc tế.

Theo ông Binu Jacob, trước đây Việt Nam thường được biết đến là nguồn cung cà phê giá rẻ.

Theo ông Binu Jacob, trước đây Việt Nam thường được biết đến là nguồn cung cà phê giá rẻ. Tuy nhiên, khi các thị trường xuất khẩu ngày càng đặt ra những tiêu chuẩn cao hơn về chất lượng và tính bền vững, mô hình cạnh tranh chủ yếu dựa vào giá sẽ khó duy trì.

Vì vậy, ngành cà phê cần nâng cấp chuỗi giá trị, từ phương thức sản xuất tại nông hộ đến chế biến, nhằm tạo ra những sản phẩm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Ông Binu Jacob cho rằng các nông hộ quy mô nhỏ vẫn có thể chuyển đổi từ phương thức canh tác truyền thống sang nông nghiệp tái sinh. Đây là cơ hội để người trồng cà phê cải thiện khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của các nhà thu mua quốc tế, đồng thời tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho cà phê Việt Nam.

Đối với Nestlé, việc đồng hành cùng nông dân cũng gắn với mục tiêu duy trì nguồn cung nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động chế biến và xuất khẩu. Hiện doanh nghiệp là một trong những đơn vị thu mua cà phê lớn tại Việt Nam, với tỷ trọng khoảng 20-25% sản lượng cả nước.

“Nâng cao khả năng chống chịu của từng nông hộ là vấn đề quan trọng đối với cả doanh nghiệp lẫn tương lai ngành cà phê Việt Nam. Tuy nhiên, chuyển đổi sang phương thức canh tác bền vững đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn. Quá trình này cần sự phối hợp lâu dài giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người nông dân”, ông Binu Jacob nhận định.

Từ thực tiễn sản xuất cà phê tại Tây Nguyên, nông nghiệp tái sinh được xem là một hướng tiếp cận nhằm sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực đất, nước, đồng thời duy trì sinh kế cho người sản xuất.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn của thị trường quốc tế ngày càng cao, việc nâng cao chất lượng nguyên liệu, tối ưu hóa nguồn lực và chuyển đổi phương thức canh tác sẽ là những yếu tố quan trọng giúp cà phê Việt Nam duy trì lợi thế, gia tăng giá trị và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.