Làm thế nào khơi thông nguồn lực để phát triển nông nghiệp?

Sơ đồ minh hoạ

Nguồn lực không chỉ là vốn

Trong sản xuất nông nghiệp, vốn luôn được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào nguồn vốn tài chính thì chưa đủ. Nguồn lực cho phát triển nông nghiệp còn bao gồm đất đai, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, hạ tầng, thị trường, dữ liệu và năng lực tổ chức sản xuất.

Thực tế cho thấy, ở nhiều địa phương, đất đai vẫn còn bị phân tán, manh mún; cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất chưa đồng bộ; khả năng tiếp cận tín dụng của nông dân và hợp tác xã còn hạn chế. Trong khi đó, doanh nghiệp muốn đầu tư vào nông nghiệp quy mô lớn lại gặp không ít khó khăn liên quan đến tích tụ, tập trung đất đai, thủ tục đầu tư và liên kết với người sản xuất.

Nếu những điểm nghẽn này không được tháo gỡ, các nguồn lực dù có sẵn vẫn khó chuyển hóa thành năng lực sản xuất và giá trị kinh tế. Vì vậy, khơi thông nguồn lực trước hết phải bắt đầu từ việc hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi để các nguồn lực xã hội được huy động và phân bổ hiệu quả hơn.

Đất đai phải trở thành nguồn lực phát triển

Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt của nông nghiệp. Nhưng trong điều kiện sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, giá trị của nguồn lực đất đai chưa được phát huy đầy đủ. Một nền nông nghiệp hiện đại cần những vùng sản xuất đủ lớn để áp dụng cơ giới hóa, công nghệ tưới, nhà màng, tự động hóa, truy xuất nguồn gốc và các quy trình sản xuất đồng bộ. Vì vậy, tích tụ, tập trung đất đai trên cơ sở bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất là một yêu cầu quan trọng.

Cùng với đó, cần phát triển các hình thức liên kết linh hoạt giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Người nông dân không nhất thiết phải từ bỏ quyền sử dụng đất để tham gia sản xuất quy mô lớn; thay vào đó có thể góp đất, cho thuê đất hoặc liên kết sản xuất theo hợp đồng. Khi đất đai được tổ chức lại hợp lý, một thửa ruộng không còn chỉ tạo ra giá trị từ sản phẩm nông nghiệp mà có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị gồm sản xuất, chế biến, logistics, du lịch nông nghiệp và dịch vụ nông thôn.

Khơi thông dòng vốn vào nông nghiệp

Nông nghiệp thường được đánh giá là lĩnh vực có rủi ro cao do phụ thuộc vào thời tiết, dịch bệnh và biến động thị trường. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều tổ chức tín dụng thận trọng khi cho vay đối với nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp. Để khơi thông dòng vốn, cần đa dạng hóa các kênh tài chính cho nông nghiệp. Bên cạnh tín dụng ngân hàng, cần thúc đẩy các quỹ hỗ trợ, bảo lãnh tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, tín dụng xanh và các chương trình đầu tư theo chuỗi giá trị.

Đặc biệt, những mô hình sản xuất hữu cơ, tuần hoàn, tiết kiệm nước, giảm phát thải, sử dụng năng lượng tái tạo và bảo vệ đất cần được tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi phù hợp. Đây không chỉ là hỗ trợ tài chính đơn thuần mà còn là cách định hướng dòng vốn vào những mô hình tạo ra giá trị lâu dài cho kinh tế và môi trường.

Khoa học công nghệ mở rộng không gian phát triển

Nếu đất đai là nền tảng thì khoa học công nghệ chính là động lực để nâng cao giá trị của nông nghiệp. Công nghệ giống, công nghệ sinh học, cảm biến, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, máy bay không người lái, hệ thống tưới thông minh và nền tảng quản trị số đang mở ra khả năng thay đổi phương thức sản xuất truyền thống.

Điều quan trọng là công nghệ phải đến được với nông dân. Một công nghệ dù hiện đại nhưng quá đắt hoặc khó sử dụng cũng khó tạo ra tác động rộng lớn. Vì vậy, cần có cơ chế để doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và hợp tác xã cùng tham gia chuyển giao công nghệ.

Chuyển đổi số cũng cần được nhìn nhận rộng hơn việc đưa dữ liệu lên các nền tảng trực tuyến. Dữ liệu về vùng trồng, đất đai, khí hậu, sản lượng, chất lượng, thị trường và truy xuất nguồn gốc nếu được kết nối sẽ giúp người sản xuất đưa ra quyết định chính xác hơn, đồng thời giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt chuỗi cung ứng.

Nâng chất lượng nguồn nhân lực

Một trong những nguồn lực quan trọng nhưng đôi khi chưa được quan tâm đúng mức là con người. Nông nghiệp hiện đại cần người nông dân không chỉ biết sản xuất mà còn hiểu thị trường, tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ, thương mại điện tử, quản trị tài chính và xây dựng thương hiệu. Trong khi đó, đội ngũ quản lý hợp tác xã cũng cần được nâng cao năng lực để chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh doanh và tổ chức chuỗi giá trị.

Do đó, đào tạo nguồn nhân lực nông nghiệp cần gắn với nhu cầu thực tế của từng vùng sản xuất. Không nên chỉ đào tạo lý thuyết mà cần tăng cường mô hình "cầm tay chỉ việc", đào tạo tại trang trại, vùng nguyên liệu và hợp tác xã.

Liên kết để biến nguồn lực thành sức mạnh

Một hộ nông dân riêng lẻ khó có thể đầu tư nhà máy chế biến, xây dựng thương hiệu hay tiếp cận thị trường quốc tế. Nhưng khi hàng trăm hộ liên kết thông qua hợp tác xã, cùng với doanh nghiệp chế biến và phân phối, quy mô nguồn lực sẽ được nâng lên đáng kể. Liên kết "nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp - nhà khoa học - Nhà nước" vì thế cần được xem là một cấu trúc quan trọng của nền nông nghiệp hiện đại.

Trong chuỗi liên kết đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và hạ tầng; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất; nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra sản phẩm; các nhà khoa học cung cấp giải pháp công nghệ. Khi mỗi chủ thể phát huy đúng vai trò, nguồn lực xã hội sẽ được cộng hưởng thay vì phân tán.

Từ khai thác nguồn lực sang tạo dựng giá trị

Khơi thông nguồn lực không có nghĩa là khai thác ngày càng nhiều đất, nước, lao động hay vật tư đầu vào. Mục tiêu quan trọng hơn là tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một đơn vị tài nguyên.

Đó chính là yêu cầu của nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn. Phụ phẩm nông nghiệp cần được tái sử dụng làm phân bón, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác. Chất thải chăn nuôi có thể trở thành nguồn nguyên liệu sản xuất phân hữu cơ, khí sinh học. Nước được sử dụng tiết kiệm và tuần hoàn. Đất được bảo vệ để duy trì năng lực sản xuất lâu dài. Khi đó, nông nghiệp không chỉ tạo ra lương thực, thực phẩm mà còn tạo ra giá trị môi trường, giá trị cảnh quan, giá trị văn hóa và nhiều dịch vụ mới ở khu vực nông thôn.

Mở rộng không gian cho nông nghiệp Việt Nam

Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, an toàn thực phẩm, phát thải thấp và trách nhiệm môi trường, việc khơi thông nguồn lực phải gắn chặt với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Nông nghiệp Việt Nam không thể chỉ cạnh tranh bằng sản lượng và giá thấp. Lợi thế trong tương lai sẽ nằm ở chất lượng, thương hiệu, công nghệ, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ xanh của sản phẩm.

Muốn vậy, cần tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về đất đai, vốn, hạ tầng, khoa học công nghệ và thị trường; đồng thời nâng cao năng lực của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi các nguồn lực được kết nối và sử dụng hiệu quả, mỗi vùng đất, mỗi sản phẩm và mỗi người nông dân đều có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị mới.

Khơi thông nguồn lực, xét đến cùng, không chỉ nhằm làm cho nông nghiệp "sản xuất nhiều hơn", mà quan trọng hơn là tạo ra giá trị cao hơn, xanh hơn và bền vững hơn. Đây sẽ là nền tảng để nông nghiệp Việt Nam chuyển từ tư duy khai thác lợi thế tự nhiên sang chủ động kiến tạo lợi thế cạnh tranh, đóng góp ngày càng lớn cho kinh tế đất nước và nâng cao chất lượng đời sống khu vực nông thôn./.