Gỡ điểm nghẽn PPP, hút vốn lớn cho hạ tầng giao thông

Phát huy vai trò “vốn mồi” để thu hút nguồn lực đầu tư cho hạ tầng trọng điểm. Ảnh: ST

PPP mở rộng dư địa huy động nguồn lực cho hạ tầng

Qua gần 5 năm triển khai, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) tiếp tục được Quốc hội sửa đổi, bổ sung tại Luật số 57/2024/QH15 ngày 29/11/2024 và Luật số 90/2025/QH15 ngày 25/6/2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) theo hướng: Mở rộng lĩnh vực, phạm vi áp dụng, khôi phục loại hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT) với cơ chế quản lý chặt chẽ, minh bạch hơn; đơn giản hóa quy trình, thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, trao quyền cho cơ quan có thẩm quyền tự quyết định và chịu trách nhiệm trong việc áp dụng các hình thức lựa chọn nhà đầu tư; mở rộng các trường hợp chỉ định, lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án; hoàn thiện cơ chế tài chính, cơ chế chia sẻ rủi ro để tăng tính hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Từ thời điểm Luật PPP có hiệu lực đến nay, đã có 30 dự án PPP được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án đã ký kết hợp đồng. Các dự án tập trung chủ yếu vào lĩnh vực hạ tầng giao thông, có quy mô rất lớn với tổng mức đầu tư khoảng 1.300.000 tỷ đồng.

Trong số 30 dự án nêu trên, có 24 dự án áp dụng loại hợp đồng BOT với tổng mức đầu tư khoảng 390.000 tỷ đồng; trong đó, vốn của Nhà nước tham gia khoảng 103.000 tỷ đồng, vốn của các nhà đầu tư khoảng 297.000 tỷ đồng. Như vậy, vốn nhà nước chiếm khoảng 1/4 tổng mức đầu tư của các dự án BOT; mỗi đồng vốn nhà nước tham gia đã huy động được gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách, qua đó phát huy vai trò “vốn mồi” của vốn nhà nước theo đúng định hướng.

Một số dự án tiêu biểu triển khai theo Luật PPP như: Cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh (Cao Bằng), cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng (Lạng Sơn), cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Thủ Dầu Một - Chơn Thành, cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc, cao tốc Dầu Giây - Tân Phú, Dự án mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận...

Gần đây, sau khi dự án áp dụng loại hợp đồng BT được cấp có thẩm quyền cho phép tiếp tục thực hiện, các địa phương Hà Nội, Bắc Ninh, TP. Hồ Chí Minh, An Giang... đã khởi công một số dự án BT mới, như: Các công trình phục vụ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, Trung tâm Hội nghị APEC, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng... Các công trình trọng điểm này đều có quy mô lớn, với tổng mức đầu tư khoảng 930.000 tỷ đồng, được thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách phát triển kết cấu hạ tầng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Thách thức về vốn dài hạn và quản trị rủi ro

Bên cạnh kết quả đạt được, việc triển khai dự án PPP trong lĩnh vực hạ tầng giao thông vẫn còn một số hạn chế cần tiếp tục xử lý.

Cụ thể, tỷ lệ dự án ký kết được hợp đồng còn thấp so với số dự án đã được quyết định chủ trương đầu tư (12/30 dự án, tương đương khoảng 40%); thời gian chuẩn bị dự án, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp tài chính còn kéo dài.

Nguồn vốn vay thực hiện dự án chủ yếu từ các ngân hàng thương mại, có thời hạn ngắn, lãi suất cao, chưa tương thích với thời gian hoàn vốn dài của dự án hạ tầng giao thông; thị trường trái phiếu dự án, các quỹ đầu tư hạ tầng và các định chế tài chính dài hạn chưa phát triển tương xứng.

Vướng mắc của một số dự án BOT giao thông ký kết hợp đồng trước ngày 01/01/2021 kéo dài nhiều năm đã ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư, tổ chức tín dụng đối với lĩnh vực PPP giao thông.

Mặc dù đã thực hiện nhiều biện pháp để tránh hoặc giảm rủi ro nhưng các rủi ro về doanh thu (lưu lượng phương tiện thực tế thấp hơn dự báo, điều chỉnh mức phí chưa theo lộ trình), rủi ro về giải phóng mặt bằng, nguồn cung vật liệu xây dựng vẫn tiếp tục là các yếu tố ảnh hưởng lớn đến tính khả thi tài chính của dự án.

Đặc biệt, đối với dự án BT, quy mô tổng mức đầu tư rất lớn và gắn với quỹ đất thanh toán đặt ra yêu cầu cao về định giá đất, công khai, minh bạch thông tin và kiểm soát nguy cơ thất thoát tài sản công; đồng thời đòi hỏi nâng cao năng lực của cơ quan có thẩm quyền tại địa phương trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp.

Cần chính sách đột phá

Trong bối cảnh mới, những đòi hỏi ngày càng cao về thu hút nguồn lực đầu tư cho hạ tầng đang đặt ra yêu cầu mới trong công tác xây dựng chính sách và thực tiễn triển khai để thực sự thu hút các thành phần kinh tế tham gia vào lĩnh vực này.

Theo đó, các Bộ, ngành liên quan cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư theo phương thức PPP, hoàn chỉnh cơ chế chia sẻ rủi ro bảo đảm công bằng và hài hòa lợi ích khi triển khai đầu tư dự án PPP; nghiên cứu rút ngắn trình tự, thủ tục chuẩn bị dự án.

Công tác đánh giá, lựa chọn dự án cần được tăng cường nhằm bảo đảm hiệu quả tài chính để triển khai theo phương thức PPP, hạn chế các vướng mắc, rủi ro phát sinh về doanh thu, phương án hoàn vốn trong quá trình thực hiện hợp đồng; các dự án cần triển khai nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính, nghiên cứu phương án đầu tư công, sau khi hoàn thành sẽ nhượng quyền thu phí.

Một giải pháp quan trọng là cần xây dựng chính sách để ưu tiên bố trí nguồn vốn nhà nước tham gia thực hiện dự án PPP, bao gồm cả nguồn vốn nhà nước để thực hiện các cam kết trong quá trình vận hành, kinh doanh theo hợp đồng đã ký kết (như nguồn vốn để chia sẻ phần giảm doanh thu). Đồng thời, nghiên cứu bổ sung, hoàn chỉnh chính sách ưu tiên về nguồn vốn tín dụng, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư tiếp cận, huy động nguồn vốn vay thực hiện dự án (ngoài phần vốn chủ sở hữu). Quá trình chuẩn bị dự án cần đánh giá kỹ, lường trước các khó khăn, vướng mắc, đặc biệt là nguồn cung cấp vật liệu xây dựng để đề xuất giải pháp tháo gỡ ngay từ khâu chuẩn bị dự án.

Cùng với đó, triển khai quyết liệt, đồng bộ Nghị định số 122/2026/NĐ-CP để xử lý dứt điểm vướng mắc của các dự án BOT giao thông ký kết hợp đồng trước năm 2021, khôi phục niềm tin của nhà đầu tư và tổ chức tín dụng. Cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng tại địa phương cần nâng cao năng lực trong việc chuẩn bị dự án, đàm phán, quản lý hợp đồng PPP, tương xứng với yêu cầu phân cấp, phân quyền mạnh mẽ theo pháp luật hiện hành.

Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, kiểm toán, đặc biệt là hậu kiểm việc xác định giá trị công trình, giá trị quỹ đất thanh toán; công khai, minh bạch thông tin dự án trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; tăng cường vai trò của cơ quan thanh tra, Kiểm toán nhà nước nhằm phòng ngừa thất thoát tài sản công./.