Làn sóng AI lan rộng: Ai có lợi, ai đứng ngoài?

AI đang đi vào nền kinh tế toàn cầu qua những con đường khác nhau.

Tại Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc, những nơi giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng chip phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI), xuất khẩu tăng mạnh, kéo theo đầu tư và một phần thu nhập của người lao động. Anh ghi nhận đầu tư tăng nhanh vào thiết bị máy tính và các ngành liên quan, trong khi Mỹ chứng kiến dòng vốn lớn đổ vào trung tâm dữ liệu và hạ tầng tính toán.

Tại Trung Quốc đại lục, nhu cầu đối với công nghệ phục vụ AI đang thúc đẩy sản xuất công nghiệp và xuất khẩu, còn Nhật Bản ghi nhận lượng đơn hàng mới và tuyển dụng tăng trong ngành sản xuất cùng lúc nhu cầu chip và sản phẩm liên quan AI đi lên.

Những diễn biến này cho thấy tác động của AI đang lan qua nhiều tầng của nền kinh tế, từ xây dựng nhà máy và trung tâm dữ liệu, sản xuất chip, máy tính và robot đến việc làm, tiền lương, thị trường tài chính và giá hàng điện tử. Dù vậy, mức độ lan tỏa khác nhau giữa các quốc gia.

Đài Loan hưởng lợi từ làn sóng chip

Theo Economist, tăng trưởng tổng sản phẩm nội địa hàng năm của Đài Loan đã lên khoảng 12%, trong khi Hàn Quốc đạt khoảng 4%. Tiêu dùng tư nhân, vốn gần như đình trệ 1 năm trước, cũng đang tăng tốc. Trong quý II, tiêu dùng tư nhân đóng góp khoảng 1/5 mức tăng tổng sản phẩm nội địa của Đài Loan và khoảng 1/3 tại Hàn Quốc.

Đài Loan là nơi thể hiện rõ tác động của nhu cầu chip dành cho AI. Công ty Sản xuất Chất bán dẫn Đài Loan, TSMC, đã tăng sản lượng từ 10 triệu tấm silicon tiêu chuẩn năm 2019 lên 15 triệu tấm vào năm 2025. Trong cùng giai đoạn, chi tiêu cho nhà máy, máy móc và thiết bị của công ty tăng từ 15 tỷ USD lên 41 tỷ USD.

Economist chỉ ra rằng việc doanh nghiệp tăng mạnh đầu tư đã góp phần đưa tổng mức đầu tư của Đài Loan tăng gần 40% kể từ cuối năm 2023. Nguồn lực cũng được đổ vào các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng chất bán dẫn, khiến nhu cầu tuyển dụng tăng.

Gần 11% lao động Đài Loan hiện làm việc trong lĩnh vực sản xuất linh kiện điện tử hoặc máy tính, mức cao nhất kể từ năm 2016. Tiền lương ban đầu tăng mạnh trong ngành điện tử, sau đó mức tăng lan sang nhiều nhóm lao động khác từ năm 2024.

Tiền lương danh nghĩa bình quân hiện tăng khoảng 3% mỗi năm, cao hơn mức 1,9% của xu hướng trước đại dịch. Paul Cavey, chuyên gia của Công ty tư vấn East Asia Econ, cho rằng diễn biến này phù hợp với “hiệu ứng Balassa Samuelson”, trong đó năng suất tăng cao ở các ngành sản xuất hàng xuất khẩu có thể kéo tiền lương ở nhiều ngành khác tăng theo.

Nguồn thu tăng từ sản xuất và xuất khẩu chip cũng tạo điều kiện để chính quyền Đài Loan (Trung Quốc) mở rộng chi tiêu xã hội. Chi tiêu phúc lợi dự kiến tăng 40% trong năm 2027. Tháng 8, chính quyền đề xuất khoản hỗ trợ khoảng 300 USD cho mỗi công dân, với tổng chi phí khoảng 7 tỷ USD, tương đương khoảng 6% nguồn thu dự kiến.

Công ty Sản xuất Chất bán dẫn Đài Loan (TSMC) ở Tân Trúc vào ngày 9/4. Ảnh: Reuters.

Hàn Quốc mới hưởng lợi chủ yếu từ giá chip

Hiệu ứng tích cực từ cơn sốt AI không rõ ràng tại Hàn Quốc như Đài Loan. Nhu cầu chip nhớ tăng mạnh nhưng đầu tư của các nhà sản xuất chưa tăng tương ứng. Trong giai đoạn 2023 đến 2025, Samsung Electronics giảm chi tiêu vốn, trong khi SK Hynix tăng gấp 3 lần, nhưng từ mức tương đối thấp, khoảng 6 tỷ USD mỗi năm.

Hai tập đoàn đang tham gia kế hoạch đầu tư trị giá 500 tỷ USD có sự hỗ trợ của chính phủ, nhưng kế hoạch này chưa khiến số tiền thực tế doanh nghiệp bỏ ra tăng mạnh. Theo Economist, tổng đầu tư vào nhà máy, máy móc và thiết bị của Hàn Quốc chỉ tăng 3% trong khoảng 3 năm qua.

Phần lớn mức tăng xuất khẩu trong năm qua đến từ giá bán cao hơn thay vì sản lượng tăng. Giá xuất khẩu bình quân của Hàn Quốc tăng 57% trong 1 năm, khiến lợi ích trước mắt chủ yếu tập trung vào chưa đến 1% lao động trong ngành chip, các cổ đông của Samsung Electronics, SK Hynix và doanh nghiệp cung ứng cho hai tập đoàn.

Tiền lương bình quân trên toàn nền kinh tế Hàn Quốc cũng tăng chậm lại, thấp hơn mức 3,5% trước đại dịch. Thị trường chứng khoán tăng mạnh nhưng tác động tới tiêu dùng không lớn. Một nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc ước tính mỗi 1 USD giá trị cổ phiếu tăng thêm chỉ tạo ra khoảng 0,01 USD chi tiêu tiêu dùng, trong khi con số này ở các hộ gia đình Mỹ khoảng 0,05 USD.

Theo Công ty tư vấn Capital Economics, khoảng 70% nguồn thu tăng thêm của Hàn Quốc có thể được giữ lại để giảm thâm hụt ngân sách và dành cho đầu tư dài hạn. Economist dẫn lời ông Cavey cho rằng khi Samsung Electronics và SK Hynix tăng đầu tư, sản lượng và nhu cầu lao động có thể tăng theo, từ đó tác động rộng hơn đến tiền lương.

AI thúc đẩy nhà máy, trung tâm dữ liệu và việc làm

Mỹ là trường hợp cho thấy một hướng lan tỏa khác của AI, thông qua làn sóng đầu tư vào hạ tầng. Theo The Wall Street Journal, chi tiêu của doanh nghiệp cho phần mềm, xây dựng trung tâm dữ liệu, máy tính và thiết bị liên lạc đạt khoảng 1.500 tỷ USD nếu tính theo tốc độ hiện nay trong cả năm, tăng từ khoảng 1.000 tỷ USD 2 năm trước.

Riêng chi tiêu xây dựng trung tâm dữ liệu trong tháng 6 đạt mức khoảng 68,3 tỷ USD nếu tính theo tốc độ của cả năm, tăng 21,5 tỷ USD so với cùng kỳ. Hoạt động này kéo theo nhu cầu về đất đai, vật liệu, lao động có tay nghề, hệ thống làm mát và máy phát điện. Thị trường chứng khoán tăng cũng làm tài sản của các hộ gia đình tăng, qua đó hỗ trợ tiêu dùng.

Công nhân vận hành robot tại cơ sở công nghiệp robot thông minh ở tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc hồi tháng 4. Ảnh: VCG.

Tại Trung Quốc, AI đang lan vào khu vực sản xuất. Theo Reuters, sản lượng công nghiệp của nước này tăng 5,2% trong tháng 8 so với cùng kỳ, trong đó sản xuất thiết bị và công nghệ cao tăng mạnh. Đầu tư vào các ngành công nghệ cao tăng 5,2% trong 8 tháng đầu năm, trong khi sản lượng pin lithium tăng 57,2% và robot công nghiệp tăng 34,6%.

Sự bùng nổ này giúp xuất khẩu và sản xuất trở thành điểm tựa quan trọng cho nền kinh tế Trung Quốc trong lúc tiêu dùng trong nước còn yếu. Tuy nhiên, đầu tư công nghệ cao chưa chuyển thành thu nhập hộ gia đình hoặc việc làm ổn định với tốc độ tương ứng. Điều này cho thấy AI có thể thúc đẩy sản xuất trước khi tác động rõ rệt đến sức mua của người dân.

Nhật Bản cũng ghi nhận tác động từ nhu cầu AI thông qua ngành sản xuất. Khảo sát của S&P Global cho thấy đơn hàng mới của các nhà sản xuất Nhật Bản trong tháng 8 tăng với tốc độ nhanh nhất kể từ tháng 1/2018, nhờ nhu cầu đối với chất bán dẫn và các sản phẩm liên quan AI. Đơn hàng xuất khẩu cũng tăng mạnh, trong khi doanh nghiệp nâng số lượng nhân sự tháng thứ 21 liên tiếp và tốc độ tuyển dụng nhanh nhất kể từ tháng 2/2018.

Tuy nhiên, AI chưa mang lại hiệu quả giống nhau ở mọi doanh nghiệp Nhật Bản. Một khảo sát của PwC Nhật Bản với khoảng 3.000 người tại các doanh nghiệp lớn cho thấy chỉ 9% người trả lời tại Nhật Bản nói hiệu quả của AI vượt đáng kể kỳ vọng, thấp nhất trong 6 quốc gia được khảo sát. Tỷ lệ này là 38% tại Mỹ, 32% tại Anh, 18% tại Trung Quốc và 11% tại Hàn Quốc.

Tại Anh, tác động của làn sóng đầu tư AI cũng xuất hiện trong các số liệu tăng trưởng. Kinh tế Anh đã tăng 0,4% trong quý II, trong đó lĩnh vực thông tin và truyền thông đóng góp gần một nửa mức tăng. Hoạt động lập trình máy tính, tư vấn và các dịch vụ liên quan tăng 3,7% so với quý trước.

Đầu tư vào máy móc và thiết bị của nền kinh tế Anh đạt 22,1 tỷ bảng trong quý II, gần mức kỷ lục từng ghi nhận đầu năm 2022. Theo Cơ quan Thống kê quốc gia Anh, phần lớn mức tăng đến từ thiết bị công nghệ thông tin, đặc biệt là máy tính.

Đến tháng 7/2026, kinh tế Anh tiếp tục tăng 0,4% so với tháng trước. Cơ quan Thống kê quốc gia Anh cho biết nhiều doanh nghiệp công nghệ có doanh thu tăng mạnh dường như đang hoạt động trong lĩnh vực AI, dù chưa thể xác định chính xác công nghệ này đóng góp bao nhiêu vào tăng trưởng.

Các doanh nghiệp sản xuất Nhật Bản đã tăng tuyển dụng trong tháng thứ 21 liên tiếp cùng tốc độ tạo việc làm đạt mức nhanh nhất kể từ tháng 2/2018. Ảnh: Reuters.

Cơn sốt AI cũng ảnh hưởng người tiêu dùng

Tác động của AI không chỉ dừng ở đầu tư và sản xuất mà còn bắt đầu xuất hiện trong giá hàng điện tử. Theo Economist, giá chip nhớ DRAM tại Hàn Quốc tăng 445% kể từ tháng 9/25, trong khi chip nhớ flash tăng 244%.

Các nhà sản xuất đang chuyển một phần năng lực sang những loại chip phục vụ trung tâm dữ liệu, khiến nguồn cung dành cho thiết bị điện tử tiêu dùng chịu sức ép. Dữ liệu theo dõi giá trên Amazon của Economist cho thấy giá máy tính xách tay tại Mỹ tăng khoảng 20% kể từ tháng 9/2025, máy chơi game PlayStation 5 tăng hơn 30% và ổ lưu trữ USB tăng gần 100%.

Điện thoại di động là nhóm duy nhất trong 6 nhóm sản phẩm được khảo sát không tăng giá theo xu hướng chung. Economist lưu ý dữ liệu từ Amazon không đại diện cho toàn bộ thị trường và giá từng nhóm sản phẩm còn chịu tác động của những yếu tố riêng.

Có thể thấy, cơn sốt AI đang đi vào nền kinh tế toàn cầu nhưng mức độ lan tỏa phụ thuộc vào vị trí của mỗi nền kinh tế trong chuỗi cung ứng, quy mô đầu tư và khả năng đưa AI vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Ở một số nơi, tác động đã lan tới thu nhập và tiêu dùng, trong khi tại những nơi khác, AI mới chủ yếu thể hiện qua sản xuất, xuất khẩu hoặc đầu tư.